هر سال در هفته دولت، سخنان رهبر معظم انقلاب در دیدار با هیئت دولت، نه تنها مروری بر عملکرد یک ساله است، بلکه چارچوبی نظری و راهبردی برای چیستی و چگونگی «دولت مطلوب» در نظام جمهوری اسلامی ترسیم میکند. هفته دولت، یادآور الگویی مقدس برای دولتمردان است: شهادت در مسیر خدمت؛ شهیدان رجایی، باهنر و رئیسی، نماد دولت متعهد و فداکار. بازخوانی بیانات رهبری شهید در سالهای اخیر، تصویر روشنی از مفهومی چندلایه و پویا از دولت ارائه میدهد؛ دولتی که نه صرفاً یک نهاد اجرایی، بلکه کانون تحول، موتور پیشرفت و ضامن عزت ملی تعریف شده است. این یادداشت در هفت محور، ابعاد گوناگون این مفهوم را واکاوی میکند.
۱. هفته دولت، حلقه اتصال گذشته و آینده
رهبر شهید انقلاب، هفته دولت را «حلقهی وصل یک فصل از عمر دولت به یک فصل دیگر» توصیف کردهاند؛ فرصتی برای «یک نگاه به سالی که گذشت» و «یک نگاه به سالی که پیش روست». این نگاه، دولت را به تأمل در عملکرد و تعهد به بهبود مستمر فرا میخواند. رهبر شهید در دیدار سال ۱۴۰۳، با گرامیداشت یاد شهیدان رجایی و باهنر و همچنین شهید رئیسی و همراهانش، ابراز امیدواری کردند که هفته دولت در همه سالهای طولانی خدمت دولت چهاردهم، «هفته امید و مژده و گزارشهای شادیبخش» باشد. این نگاه، دولت را به ارائه گزارشهای امیدبخش و شفاف به مردم فرامیخواند و از آن میخواهد که گذشته را نه برای مچگیری، بلکه برای عبرتآموزی و اصلاح رویهها مرور کند. در این چارچوب، هفته دولت نه یک مناسبت تشریفاتی، بلکه فرصتی برای پاسخگویی و تجدید میثاق با ملت تلقی میشود. دولتی که از این فرصت به درستی استفاده کند، میتواند سرمایه اجتماعی خود را افزایش دهد و گامهای بعدی را با پشتوانه اعتماد عمومی بردارد.
۲. دولت؛ کارگزار توانمندساز و عزتآفرین
در نگاه رهبری، دولت نه یک نهاد ناظر منفعل، بلکه کارگزار فعال توانمندسازی کشور است. ایشان در سال ۱۴۰۴ بر «تقویت مؤلفههای قدرت و عزت ملی» به عنوان وظیفه ذاتی دولت تأکید کرده و «معیشت مردم» را از مهمترین مسائل کشور خواندند. ایشان با اشاره به ضرورت اقدامات جدیتر برای «انضباط بازار» و رفع دغدغه مردم درباره افزایش بیضابطه قیمت کالاها، اولویتهای فوری دولت را تعیین کردند. در دیدار سال ۱۴۰۳ نیز «حل مسئله گرانی و تورم» را به عنوان «اولویت فوری» دولت جدید تعیین کردند. این رویکرد، دولت را به کانون حل مسائل حیاتی مردم تبدیل میکند؛ از «انضباط بازار» و «رفع دغدغه افزایش قیمت» تا «حل مشکل مسکن» و «پرهیز از اسراف» در دستگاههای دولتی. دولت توانمندساز، دولتی است که با برنامهریزی دقیق، موانع تولید را برطرف میکند، زمینه اشتغال پایدار را فراهم میآورد و با مدیریت هوشمندانه منابع، کشور را در مسیر خودکفایی قرار میدهد. در این نگاه، عزت ملی تنها در میدان دیپلماسی یا نظامی خلاصه نمیشود، بلکه ریشه در توانایی حل مشکلات داخلی و تأمین معیشت آبرومندانه برای مردم دارد.
۳. دولت، پرچمدار روایت «قدرت و امید»
یکی از محورهای کلیدی بیانات اخیر، تأکید بر روایت «قدرت و امید و توانایی» است. رهبر انقلاب، سخنان رئیسجمهور در دیدار ۱۴۰۴ را نمونهای از این روایت دانستند و «انگیزه و همت و روحیه قوی» را زمینهساز تحقق اهداف برشمردند. در مقابل، ایشان دولتها را به غلبه بر فضای «نه جنگ، نه صلح» فراخواندهاند؛ فضایی که دشمن درصدد تحمیل آن برای تضعیف روحیه ملی است. معظمله تأکید دارند که «انگیزه و همت و امید و روحیهی کار و تلاش»، کلید غلبه بر این وضعیت خطرناک است. روایت قدرت و امید، در واقع یک جنگ روایی در برابر جنگ شناختی دشمن است. دولتی که بتواند این روایت را با عمل خود به اثبات برساند، نه تنها تودههای مردم را به صحنه میآورد، بلکه ناامیدی را از دلها میزداید. در این نگاه، دولت وظیفه دارد با ارائه تصویری واقعبینانه و در عین حال امیدآفرین از آینده، سرمایه اجتماعی را افزایش دهد و مشارکت عمومی را برای حل مسائل ملی جلب کند. این روایت، دولت را از یک نهاد اداری صرف به عاملی فرهنگی–ترویجی برای بازسازی اعتماد عمومی تبدیل میکند.
۴. دولت عملگرا؛ منتظر تحولات بیرونی نمانید
رهبر انقلاب با تأکید بر خودباوری و اقدام درونی، دولتها را از منتظر ماندن برای تحولات بیرونی برحذر داشتهاند: «در حل مشکلات نباید منتظر تحولات بیرونی بود». ایشان با اشاره به اینکه «هرکس وظیفهای در این زمینه دارد انجام میدهد»، تأکید کردند که دولت باید با «انگیزه و همت» بر مشکلات فائق آید. این رویکرد عملگرایانه، دولت را به عاملی پیشبرنده و نه واکنشگرا تبدیل میکند. همچنین، معظمله بر «پیگیری تصمیمات تا حصول نتایج» تأکید کرده و هشدار دادند که نباید تصمیمات «در سلسلهمراتب مدیریتی، کمرنگ شود و وقتی به سرانگشتان اجرایی رسید، عملاً چیزی از تصمیمات نمانده باشد». در دنیای امروز که نظام بینالملل دستخوش تحولات سریع و غیرقابل پیشبینی است، دولتی که به امید تغییرات بیرونی، از اقدام داخلی بازماند، نه تنها فرصتها را از دست میدهد، بلکه در برابر تهدیدها نیز آسیبپذیرتر میشود. عملگرایی در اینجا به معنای خروج از انفعال، اولویتبندی مسائل بر اساس توان داخلی، و اجرای گامبهگام برنامهها بدون چشمداشت به رضایت یا خشم دیگران است. این نگاه، دولت را به نهادی جهادی و خستگیناپذیر تبدیل میکند که در هر شرایطی، دنبال راهکارهای عملی برای بهبود معیشت و پیشرفت کشور است.
۵. دولت اسلامی؛ تلفیق آرمانگرایی و واقعبینی
در دیدار سال ۱۳۹۷، رهبر انقلاب، «حکومت علوی» را به عنوان الگوی دولت مطرح کردند و بر شاخصههای عدالت و التزام به ارزشهای اسلامی تأکید ورزیدند. این نگاه، دولت را مکلف به تلفیق آرمانهای انقلاب با مدیریت عقلانی و واقعبینانه کشور میداند. معظمله در دیدار ۱۴۰۴، «تحقق اهداف، معارف و شرایع اسلامی را اساس تشکیل نظام» خواندند و تأکید کردند که «امام از روز اول همین مبانی را مطرح کرد و اگر کسی چیز دیگری بگوید، خلاف گفته است». دولتی که در عین پایبندی به اصول، به دنبال حل ملموس مشکلات معیشتی و اقتصادی مردم است. دولت اسلامی در این چارچوب، دولتی است که شعار عدالت را نه در سطح شعار، بلکه در سیاستهای توزیعی، مالیاتی، رفاهی و عمرانی خود پیاده میکند. از سوی دیگر، واقعبینی به معنای کنار گذاشتن آرمانها نیست، بلکه به معنای در نظر گرفتن شرایط زمانی و مکانی، استفاده از ابزارهای علمی و کارشناسی، و پرهیز از شتابزدگی در تصمیمگیریهاست. این تلفیق، دولت را از ورطه افراطگری (چه آرمانگرایی محض و چه عملگرایی بیاساس) نجات میدهد و آن را در مسیر اعتدال انقلابی نگه میدارد.
۶. دولت مردمی و کارشناسمحور
از دیگر مؤلفههای اساسی دولت مطلوب در اندیشه رهبری، مردمیبودن و کارشناسمحوری است. ایشان در دیدار ۱۴۰۳، مسئولان دولت را به «حضور در بین مردم» سفارش کردند و نسبت به اتهامزدن «پوپولیسم و عوامگرایی» به این حضور، هشدار دادند. همچنین، ایشان بر «استفاده از کارشناسان» تأکید کرده و آن را مایه «خردمندانه و اندیشهورزانه» شدن حکمرانی دانستند. اما در عین حال هشدار دادند که در استفاده از کارشناسان باید مراقب «تهنشینهای ذهنی غلط در لباس و ادبیات کارشناسی» بود و با استناد به فرمایش امیرالمؤمنین(ع)، از مشورت با «بخیل، ترسو و حریص» پرهیز کرد. مردمبودن به معنای درک دغدغههای واقعی مردم، اولویتدهی به نیازهای آنان، و حفظ کرامت آنان در تمامی تعاملات است. کارشناسمحوری نیز به معنای بهرهگیری از دانش روز و تجارب موفق جهانی در عین توجه به بومیسازی و تطبیق با شرایط ایران است. دولت مردمی–کارشناسی، دولت «گوش شنوا» و «تصمیمگیرنده عاقل» است که بین خواست مردم و ضرورتهای علمی تعادل برقرار میکند.
۷. دولت نساز؛ تربیت نسل مدیران آینده
نکته مهم دیگری که رهبر انقلاب در دیدار ۱۴۰۳ به آن اشاره کردند، تربیت نسل آینده مدیران است. ایشان به رئیسجمهور توصیه کردند: «صد جوان با این خصوصیات [جوان، مومن، انقلابی، متعهد و پرانگیزه] را بکار گیرید و در پایان دولت، صد مدیر قوی و آماده تحویل دهید که این کار بسیار بزرگی خواهد بود». این نگاه، دولت را نه صرفاً یک نهاد اجرایی برای یک دوره چهارساله، بلکه عاملی برای نهادسازی و تربیت نیروی انسانی در تراز انقلاب اسلامی معرفی میکند. این توصیه، یکی از راهبردهای کلیدی برای بقا و تداوم انقلاب است، زیرا هر نظامی برای بقا به نسلی از مدیران کارآمد، متعهد و آشنا به مبانی نیاز دارد. دولت نساز، دولتی است که علاوه بر انجام وظایف روزمره، به سرمایهگذاری در نیروی انسانی جوان میپردازد، نظام آموزشی–تربیتی خود را با نیازهای آینده کشور هماهنگ میکند و با انتقال تجربهها، زمینه را برای جانشینپروری فراهم میآورد.
جمعبندی؛ دولت در تراز انقلاب
مفهوم دولت در اندیشه رهبر معظم انقلاب، فراتر از تعاریف متداول «دولت حداقلی» یا «دولت رفاه» است. این مفهوم، دولت را به مثابه نهادی الهی–مردمی ترسیم میکند که مسئولیت عزت ملی، معیشت مردم، و پیشرفت کشور را بر عهده دارد. دولتی که با «روحیه کار و تلاش و امید» بر فضای منفی غلبه کرده، با «روایت قدرت و توانایی» اعتماد مردم را جلب میکند و با «عمل به وعدهها»، خود را در تراز انقلاب اسلامی به اثبات میرساند. این دولت، در هفت ویژگی «هفتهگرا، توانمندساز، امیدآفرین، عملگرا، اسلامی–واقعبین، مردمی–کارشناسی، و نساز» خلاصه میشود که هر یک، ضلع مهمی از مثلث حکمرانی تراز را تشکیل میدهند. این یادداشت، دعوتی است به دولتمردان و همه کنشگران عرصه عمومی برای بازاندیشی در نقش و رسالت دولت در چشمانداز تمدنی انقلاب اسلامی؛ دولتی که نه بر مردم، بلکه برای مردم و با مردم حرکت میکند و آیندهای روشن را برای ایران عزیز رقم میزند.
منتشر شده در: فرهیختگان
مهدی سرداری 