رضا باقری پور، مدیرگروه ظرفیت بخش عمومی اندیشکده حکمرانی شریف در یادداشتی با عنوان «جهان زیر سم اسب سیاه» نوشته است:
اساس دستورکار یک سیاستمدار در هنگامه جنگ، سه فقره بیشتر نیست، سلاح، سوخت و غذا. «یک ارتش بر روی شکمش راه میرود»، این جمله معروفیست که از ناپلئون بناپارت نقل میکنند. از نظایر این جمله در بین سرآمدان تاریخ بسیار است و همه به یک معنا بر یک نکته تاکید میکنند و آن اینکه از دل شهر تا خط مقدم، جریان نان را باید پایید و تداوم داد.
جهان بیقرار جنگ است و جنگ آتش به خرمن نان میاندازد. در همین درگیری جاری ایران و محور غربی-عبری-عربی، درحالیکه چشمها به نفت و سلاح و جغرافیا دوخته شده، امنیت غذایی در جهان وضعیت تبداری را نشان میدهد. گزارشهای اخیر سازمانهای ناظر بر امنیت غذایی، تصویری نگرانکننده از وضعیت پیش رو ترسیم میکنند. محور اصلی این هشدارها، تأثیر مستقیم درگیریهای نظامی بر قیمت نهادههای تولید (کود و انرژی) و اختلال در مسیرهای تجارت جهانی است.
وضعیت در آینه گزارشها و دادهها
بر اساس شاخص قیمت غذای فائو در مارس ۲۰۲۶، قیمت جهانی مواد غذایی برای دومین ماه متوالی روند صعودی به خود گرفته است. این سازمان اعلام کرد که شاخص قیمت غلات با ۱.۵% افزایش نسبت به ماه قبل مواجه شده است. فائو هشدار میدهد که تشدید تنشها در خاورمیانه و شرق اروپا، نه تنها هزینههای حملونقل را افزایش داده، بلکه به دلیل عدم قطعیت در فصل کاشت، پتانسیل کاهش تولید گندم جهانی در سال ۲۰۲۶ را تا ۱.۷% تخمین میزند. در گزارش «بهروزرسانی امنیت غذایی» (مارس ۲۰۲۶)، بانک جهانی نسبت به جهش ناگهانی قیمت نهادهها هشدار جدی داده است. به دلیل اختلال در مسیرهای ترانزیتی کلیدی (مانند تنگه هرمز)، قیمت اوره تنها در فاصله فوریه تا مارس ۲۰۲۶، جهشی بالغ بر ۴۶% داشته است. این نهاد تأکید میکند که حدود ۲۰% از عرضه نفت جهان و یکسوم تجارت کودهای شیمیایی از مناطقی عبور میکند که اکنون درگیر تنش نظامی هستند؛ امری که میتواند شوک هزینه ورودی را به کشاورزان در سراسر جهان تحمیل کند. در موضوع تنگه هرمز و ضربات متقابل در پتروشیمیهای کشورهای درگیر، در بخش کشاورزی، کود نیتروژنی به دلیل وابستگی به گاز، بیشترین آسیب را میبیند. غرب آسیا بیش از ۲۵٪ صادرات آمونیاک و بیش از ۳۵٪ صادرات اوره جهان را دارد. هند حدود نیمی از واردات کود خود را از این منطقه تأمین میکند. برزیل هم بهدلیل وابستگی حدود ۴۰٪ به این مسیر آسیبپذیر است.
کف هشداری که از گزارشهای متعدد در این موضوع میتوان دریافت این است که جهان در آستانه یک «بحران دسترسی» قرار دارد؛ به این معنا که حتی در صورت وجود فیزیکی غذا، قیمت تمامشده آن به دلیل بحران کود و انرژی، فراتر از توان خرید دهکهای پایین و کشورهای در حال توسعه خواهد بود.
تمهیداتی برای ایمنی تامین غذا
1-تسهیل مقررات منابع طبیعی و بهره برداری از مراتع
مقررات محیط زیستی و منابع طبیعی که بعضی از آنها در حالت عادی هم چندان سازنده و صحیح نبود، باید بسرعت انعطاف نشان دهند. من جمله مقررات جلوگیری از چرای دام در مراتع، که سوای هدر دادن ظرفیتی وسیع و آزاد برای تولید گوشت، باعث فشار بیشتر به بازار عمدتا وارداتی نهاده دام میشد.
2-واگذاری گسترده زمینهای دولتی و منابع طبیعی
بخصوص در کشت دیم این موضوع ضرورت ویژهای پیدا میکند. چرا که بدون هزینه یا زیرساخت خاص و بدون فشار به منابع زیرسطحی آب امکان جذب ضربه کمبود غذا در جهان را بواسطه تولید داخلی فراهم میکند. بتوصیه میشود اراضی دولتی و زمینهای در حصر ماندهی منابع طبیعی طی قراردادهای کوتاه یا میانمدت جهت بهرهبرداری به کشاورزان واگذار گردد.
3-تقویت مسیرهای زمینی و بازارهای همجوار
محاصره دریایی یا بمباران بنادر به هر صورت خطری را برای ما پررنگ میکند و میطلبد که جایگزینهای موثری را فعال کنیم. این میتواند بهانه و سقلمه سازندهای باشد تا در تهیه نهادهها، تمرکز را از دریا و مبادی دوردست و نامطمئن برداشته و بر بازارهای نزدیک مانند آسیای میانه بگذاریم. همچنین انتقال از این مبادی بوسیله راههای ضربهناپذیر زمینی نیز قابل انجام است که خطر قطع جریان تامین را نیز تا حد بسیار بالایی در نسبت با بنادر و دریا کاهش میدهد.
4-انعقاد قراردادهای دولت با دولت
پیوست توصیه فوق ای نیز توصیه میگردد که همزمان با آشفتگی فزاینده جهان در موضوع امنیت غذایی، تنها به ظرفیت تامین از بازار آزاد کشورهای تامین کننده اکتفا نشود و الزاما سهمی از واردات بوسیله قرارداد مستقیم دولت ایران با دولت تامین کننده، صورت پذیرد.
منتشر شده در: خبرگزاری فارس
