هجدهمین نشست سران بریکس در روزهای ۱۲ و ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶، مصادف با ۲۱ و ۲۲ شهریور ۱۴۰۵، در دهلینو برگزار شد. این اجلاس با شعار «ساختن برای تابآوری، نوآوری، همکاری و پایداری» رهبران و نمایندگان اعضای اصلی، کشورهای شریک، مدعوین و سازمانهای بینالمللی را گردهم آورد. نشست دهلینو نخستین آزمون جدی برای بریکس توسعهیافته در مدیریت همزمان اختلافات امنیتی اعضا، جنگهای تعرفهای، تحریمهای یکجانبه و بیثباتی بازار انرژی بود.
بریکس اکنون از ۱۱ کشور برزیل، روسیه، هند، چین، آفریقای جنوبی، ایران، مصر، اتیوپی، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و اندونزی تشکیل شده و حدود ۴۹.۵ درصد از جمعیت جهان، ۴۰ درصد از تولید ناخالص داخلی و ۲۶ درصد از تجارت جهانی را دربرمیگیرد. افزون بر این، کشورهایی مانند بلاروس، بولیوی، قزاقستان، کوبا، مالزی، نیجریه، تایلند، اوگاندا، ازبکستان و ویتنام نیز بهعنوان شریک با این گروه همکاری دارند.
مهمترین دستاورد سیاسی نشست، تصویب اجماعی «اعلامیه دهلینو» بود. دستیابی به این توافق در شرایطی صورت گرفت که جنگ ایران با آمریکا و رژیم صهیونیستی، حملات متقابل دفاعی ایران به امارات و تشدید ناامنی در غرب آسیا، اختلافات جدی میان اعضا ایجاد کرده بود. ازاینرو، اجلاس دهلینو آزمونی برای سنجش ظرفیت بریکس در حفظ انسجام داخلی به شمار میرفت. اهمیت دستیابی به اجماع از آنجا بیشتر بود که نشست وزیران خارجه بریکس در ماه مه، بهدلیل اختلاف بر سر نحوه بازتاب بحران در غرب آسیا، بدون بیانیه مشترک پایان یافته بود.
اعلامیه دهلینو و محورهای راهبردی اجلاس
اعلامیه ۱۴۰بندی دهلینو بر تقویت بریکسی متحد، عملگرا و نتیجهمحور تأکید کرد. اصلاح حکمرانی جهانی، تقویت چندجانبهگرایی، توسعه تجارت، سرمایهگذاری و تأمین مالی، امنیت غذایی و انرژی، علم، فناوری و نوآوری، همکاری جنوب–جنوب و افزایش نقش کشورهای درحالتوسعه در نهادهای بینالمللی، مهمترین محورهای آن بودند. اعضا همچنین از افزایش مشارکت کشورهای شریک در نشستها، کارگروهها و همکاریهای عملی استقبال کردند و بر اصلاح نهادهای مالی بینالمللی و شورای امنیت سازمان ملل تأکید ورزیدند.
برنامه اجلاس بر چهار مفهوم «تابآوری، نوآوری، همکاری و پایداری» استوار بود. در حوزه مالی، اعضا بر توسعه پرداختها و مبادلات برونمرزی با ارزهای ملی، تقویت بانک توسعه نوین بریکس، تأمین مالی پروژههای توسعهای و کاهش وابستگی به شمار محدودی از زیرساختهای مالی و بانکی تأکید کردند. اعلامیه همچنین نسبت به تعرفهها، محدودیتهای غیرتعرفهای و تحریمهای یکجانبه ابراز نگرانی کرد.
بااینحال، اجلاس ایجاد ارز واحد بریکس یا جایگزینی فوری دلار را تصویب نکرد. رویکرد بریکس در این مرحله، تنوعبخشی تدریجی به سازوکارهای مالی از طریق افزایش تسویه با پولهای ملی، سازگار کردن سامانههای پرداخت و تأمین مالی مستقل پروژههاست. موفقیت این برنامه به هماهنگی بانکهای مرکزی، کاهش ریسک نوسانات ارزی و ایجاد چارچوبهای حقوقی مشترک بستگی دارد.
هوش مصنوعی و حکمرانی فناوری نیز بخش مهمی از دستور کار اجلاس بود. شی جینپینگ اعلام کرد که چین راهبری ایجاد یک پلتفرم متنباز مشترک میان اعضای بریکس را برای توسعه مدلهای زبانی بزرگ بر عهده خواهد گرفت. این ابتکار، تأسیس مراکز تخصصی پژوهش و آموزش هوش مصنوعی و شکلدهی به زیستبومی باز برای توسعه این فناوری را نیز دربرمیگیرد. وی همچنین خواستار تسریع تدوین چارچوب جهانی حکمرانی هوش مصنوعی شد و پیشنهاد ایجاد منطقه اقتصادی ویژه برای شرکتهای بریکس و میزبانی چین از مجمع تجارت خدمات بریکس در سال آینده را مطرح کرد.
در حوزه تجاری، اعضا بر حفظ ثبات زنجیرههای صنعتی و تأمین، گسترش سرمایهگذاری و تقویت پیوند میان بازارهای کشورهای عضو تأکید کردند. ولادیمیر پوتین بریکس را «نیروی محرکه قدرتمند» برای ایجاد نظمی عادلانهتر و چندقطبی خواند و از اعضا خواست راههای ترکیب مزیتهای رقابتی اقتصادهای خود را بررسی کنند. وی همچنین بر تقویت بانک توسعه نوین، ایجاد پلتفرم مشترک سرمایهگذاری و توسعه کانالهای مستقل تجاری و مالی برای کاهش آسیبپذیری اعضا در برابر فشارهای خارجی تأکید کرد. نارندرا مودی نیز با اشاره به افزایش اعتماد کشورهای جنوب جهانی به بریکس گفت راهحلهای این گروه باید نه صرفاً برای این کشورها، بلکه با مشارکت آنها توسعه یابد و متناسب با نیازهایشان قابل انطباق و دسترسپذیر باشد. وی قدرت بریکس را ناشی از تنوع و همکاری اعضا دانست و تأکید کرد که این گروه باید در برابر بحرانهای فرامرزی، به تقویت رشد جهانی فراگیر کمک کند.
جنگ خاورمیانه و آزمون انسجام بریکس
بحران غرب آسیا متعاقب تهاجم نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، دشوارترین موضوع اجلاس بود. نشست وزیران خارجه بریکس در ماه مه نتوانسته بود بهدلیل اختلاف ایران و امارات درباره جنگ، بیانیه مشترکی صادر کند. ایران خواهان محکومیت صریح حملات آمریکا و اسرائیل و توصیف آنها بهعنوان نقض حاکمیت ملی و حقوق بینالملل بود. در مقابل، امارات اصرار داشت حملات تدافعی ایران به کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز در متن محکوم شود.
هند بهعنوان رئیس دورهای، پس از مذاکرات فشرده برای حل اختلاف ایران و امارات بر سر متن، فرمولبندی مصالحهآمیزی را در اعلامیه نهایی گنجاند. سند ضمن ابراز «نگرانی عمیق» از تشدید تنشها، طرفها را به حداکثر خویشتنداری فراخواند و بر ضرورت خودداری از هدف قراردادن غیرنظامیان و تأسیسات هستهای و دیگر زیرساختهای غیرنظامی تأکید کرد؛ اما نامی از آمریکا، اسرائیل، ایران یا امارات نبرد.
این فرمولبندی از یک سو موفقیت دیپلماتیک هند در جلوگیری از شکست اجلاس بود و از سوی دیگر، محدودیت بریکس را برای اتخاذ مواضع صریح امنیتی آشکار کرد. بریکس همچنان بیش از آنکه یک بلوک امنیتی الزامآور باشد، چارچوبی منعطف برای همکاری اقتصادی و مدیریت اختلافات است.
اعلامیه درباره فلسطین بر ارسال کمکهای بشردوستانه و اجرای راهحل دوکشوری تأکید کرد. شی جینپینگ نیز از طرفهای درگیر خواست در مسیر حلوفصل سیاسی حرکت کنند و زمینه آتشبسی دائمی و جامع را فراهم آورند. وی مسئله فلسطین را هسته اصلی بحران خاورمیانه دانست و آمادگی چین را برای همکاری با اعضای بریکس در برقراری صلح و ثبات در خاورمیانه و منطقه خلیج فارس اعلام کرد. در مقابل، اعلامیه اشاره مستقیمی به جنگ اوکراین نداشت؛ امری که نشاندهنده تلاش اعضا برای حفظ اجماع و پرهیز از انعکاس اختلافات خارجی در متن نهایی بود.
ریاست هند در این نشست بر مفهوم استقلال راهبردی و ایفای نقش پل میان شرق، غرب و جنوب جهانی استوار بود. سفر شی جینپینگ به هند پس از حدود هفت سال و دیدار او با نارندرا مودی از مهمترین تحولات حاشیه اجلاس بود. دو طرف، با وجود تداوم اختلافات مرزی و کسری تجاری حدود ۱۲۰ میلیارد دلاری هند در تجارت با چین، بر مدیریت رقابت و گسترش همکاریهای اقتصادی تأکید کردند. کاهش تنش میان دهلینو و پکن برای انسجام بریکس اهمیت اساسی دارد؛ زیرا تعارض میان این دو قدرت میتواند ظرفیت اقدام مشترک گروه را تضعیف کند.
جایگاه ایران و الزامات بهرهبرداری از بریکس
جمهوری اسلامی ایران در اجلاس دهلینو حضوری فعال در سطح ریاستجمهوری داشت. مسعود پزشکیان در نشست بریکسپلاس، تحریمهای یکجانبه را عاملی تهدیدکننده برای امنیت غذایی و رفاه مردم دانست و تأکید کرد وابستگی افراطی به تعداد محدودی از سامانههای مالی و تجاری، اقتصادها را در برابر شوکهای سیاسی آسیبپذیر میکند. وی توسعه تجارت با ارزهای ملی و تقویت بانک توسعه نوین را برای افزایش تابآوری اقتصادی اعضا ضروری دانست.
رئیسجمهوری ایران همچنین ظرفیتهای انرژی و ترانزیتی کشور را برای توسعه مسیرهای تجاری میان اعضای بریکس معرفی کرد. در حوزه امنیتی نیز به حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، تلفات غیرنظامیان، خسارت واردشده به زیرساختهای اقتصادی و انرژی و وضعیت غزه و لبنان پرداخت و خواستار نقشآفرینی مؤثرتر بریکس در دفاع از حاکمیت ملی، تمامیت ارضی و منع توسل به زور شد.
پزشکیان سخنان خود را حول چهار محور تابآوری، همکاری، پایداری و دانش و نوآوری تنظیم کرد. وی تابآوری را حفظ مسیر توسعه و استقلال تصمیمگیری در شرایط فشار دانست؛ همکاری را تبدیل ظرفیتهای پراکنده جنوب جهانی به توان مشترک تعریف کرد؛ درباره انتقال هزینههای توسعه و جنگ به نسلهای آینده هشدار داد و تأکید کرد که هوش مصنوعی و فناوریهای نو نباید به ابزار سلطه تبدیل شوند، بلکه باید در خدمت توانمندسازی ملتها قرار گیرند.
در حاشیه اجلاس، پزشکیان با ولادیمیر پوتین دیدار کرد و دو طرف درباره روابط تهران و مسکو و همکاریهای اقتصادی، انرژی، ترانزیتی و مالی به گفتوگو پرداختند. تکمیل کریدور بینالمللی شمال–جنوب، گسترش مبادلات با ارزهای ملی، اتصال شبکههای پرداخت و پیشبرد پروژههای انرژی و زیرساختی از مهمترین محورهای قابل پیگیری در مناسبات دو کشور پس از اجلاس است.
ابتکارهای فناورانه چین در بریکس، با توجه به جایگاه این کشور بهعنوان مهمترین شریک تجاری ایران و یکی از ارکان اصلی گروه، برای تهران اهمیت ویژهای دارد. این برنامهها میتواند زمینه مشارکت دانشگاهها، مراکز پژوهشی و شرکتهای دانشبنیان ایرانی را در توسعه مدلهای زبانی، آموزش تخصصی و پروژههای مشترک هوش مصنوعی فراهم کند. بهرهبرداری از این فرصت، مستلزم تعیین نهاد هماهنگکننده در داخل کشور، معرفی شرکای علمی و صنعتی، تدوین پروژههای مشخص و رفع موانع حقوقی، مالی و ارتباطی همکاری است. تأکید چین بر حلوفصل سیاسی بحران و جلوگیری از گسترش تنشها با بخشی از مطالبات امنیتی ایران همسو بود، هرچند اعلامیه نهایی از نامبردن یا محکومکردن صریح طرفهای درگیر خودداری کرد.
دیدار مسعود پزشکیان با خالد بن محمد بن زاید، ولیعهد ابوظبی، در حاشیه اجلاس از معدود تماسهای سطح بالای ایران و امارات پس از تشدید تنشها بود. دو طرف درباره تحولات منطقهای و بینالمللی، اهمیت ثبات منطقه و ضرورت کاهش تنشها گفتوگو کردند؛ بااینحال، توافق اجرایی مشخصی از این دیدار اعلام نشد. ازاینرو، ارزیابی اهمیت این تماس، بهویژه با توجه به اختلاف دو کشور بر سر متن اعلامیه، به نتایج ملموس و رفتار آتی امارات وابسته است.
با وجود حضور سیاسی فعال ایران، ارزش واقعی اجلاس به نتایج اجرایی پس از آن وابسته است. مهمترین پروندههای اجرایی ایران پس از اجلاس عبارتاند از تکمیل راهگذر بینالمللی شمال–جنوب، بهویژه خط ریلی رشت–آستارا، توسعه بنادر جنوبی، فراهمکردن زمینه اتصال شبکه بانکی کشور به سازوکارهای پرداخت کشورهای عضو، استفاده از ظرفیت بانک توسعه نوین، و مشارکت دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان ایرانی در پلتفرم متنباز و مراکز پژوهشی هوش مصنوعی بریکس.
جمعبندی
مهمترین خروجیهای اجلاس دهلینو شامل تصویب اجماعی اعلامیهای ۱۴۰بندی، تأکید بر استفاده بیشتر از ارزهای ملی و تقویت بانک توسعه نوین، گسترش همکاریهای تجاری و فناورانه، افزایش مشارکت کشورهای شریک و ارائه ابتکارهای چین در حوزه هوش مصنوعی بود. همزمان، زبان محتاطانه اعلامیه درباره جنگ خاورمیانه نشان داد که بریکس هنوز یک ائتلاف امنیتی منسجم نیست.
هند ضمن تأکید بر مشارکت و افزایش اعتماد جنوب جهانی به بریکس، توانست بر سر متن نهایی مربوط به بحران غرب آسیا اجماع ایجاد کند؛ چین ابتکارهایی در حوزه هوش مصنوعی و تجارت خدمات ارائه کرد و بر دستیابی به راهحل سیاسی در خاورمیانه تأکید ورزید؛ روسیه بر نظم چندقطبی و ترکیب مزیتهای اقتصادی اعضا تأکید کرد؛ و ایران موضوعات تحریم، امنیت، انرژی، ترانزیت و حکمرانی فناوری را مطرح ساخت. دیدار پزشکیان و ولیعهد ابوظبی نیز زمینه گفتوگویی در سطح بالا درباره کاهش تنشها را فراهم کرد، هرچند توافق اجرایی مشخصی از آن اعلام نشد.
معیار ارزیابی دستاوردهای ایران پس از اجلاس، میزان پیشرفت عملی در پروژههای مالی، فناورانه و ترانزیتی خواهد بود؛ بهویژه تکمیل کریدور شمال–جنوب، توسعه سازوکارهای پرداخت و مشارکت در همکاریهای هوش مصنوعی بریکس.
محمدحسین معصومزاده 
