اقتصاد سیاسی

گروه اقتصاد سیاسی اندیشکده مطالعات حاکمیت و سیاست‌گذاری پس از رصد فضای اقتصادی کشور و احصاء موضوعات مهمی که تاکنون به‌قدر نیاز مورد توجه محافل سیاستی و علمی داخلی قرار نگرفته است، محورهای اصلی فعالیت خود را در دو حوزه اقتصاد سیاسی و اقتصاد مقاومتی برای چند سال آتی سامان داده است. شرح اجمالی هر یک از این حوزه‌ها که در قالب کارگروه‌های موضوعی ذیل این گروه  به فعالیت می‌پردازند، در ادامه آمده است. اعضای گروه اقتصاد سیاسی متشکل از دو نفر دکتری اقتصاد، دو نفر دانشجوی دکتری در آستانه فراغت از تحصیل و یک نفر دانشجوی کارشناسی ارشد در این کارگروه‌های موضوعی مشغول به فعالیت هستند.

کارگروه اقتصاد سیاسی

این کارگروه بر تحلیل وضع موجود کشور از منظر اقتصاد سیاسی و تهیه الگوی مطلوب اداره کشور با توجه به ملاحظات این حوزه علمی متمرکزشده است. خروجی‌های مورد انتظار از این کارگروه، احصاء دلالت‌های ساختاری، نهادی، سازوکاری و سیاستی اصلاح وضع موجود اقتصاد سیاسی کشور و ارائه پیشنهاد‌ها و راهکارهای کاربست این دلالت‌ها می‌باشد. آقای دکتر علی مروی مسئولیت این کارگروه را بر عهده‌دارند و آقایان مهدی گلدانی و علی گویا با ایشان همکاری می‌نمایند.

کارگروه اقتصاد مقاومتی

این کارگروه با توجه به تأکید مکرر رهبر انقلاب بر لزوم اتخاذ اقتصاد مقاومتی جهت مواجهه مطلوب با شرایط جاری داخلی و بین‌المللی و خلأ جدی پژوهش‌ها و مطالعات کاربردی در این حوزه شکل‌گرفته است. تحلیل، بررسی و جمع‌بندی پژوهش‌ها و مطالعات موجود در حوزه اقتصاد مقاومتی، ارائه تعریف پیشنهادی برای اقتصاد مقاومتی، احصاء تصویر کلان چالش‌ها و معضلات مهم اقتصادی کشور در موضوعات و بخش‌های مختلف، ارائه مدل اولویت‌بندی چالش‌ها و معضلات مهم اقتصادی و نهایتاً تهیه معضلات و چالش‌های دارای اولویت از مهم‌ترین محورهای فعالیت این کارگروه است. آقای دکتر مرتضی زمانیان مسئول این کارگروه هستند و آقایان دکتر علی مروی، علی گویا و امیر احمد ذوالفقاری با ایشان در این کارگروه همکاری می‌نمایند.


مطالعات اقتصادی

وظیفه یک محقق اقتصادی چیست؟ یافتن پاسخ‌های دقیق (لاجرم به سؤالات خرد) یا پاسخ به سؤالات کلان (لاجرم پاسخ‌هایی نه‌چندان دقیق). از یک‌سو ابزارهای دقیق علم اقتصاد پژوهشگران را به رقابت بیشتر در به‌کارگیری آن‌ها برای پاسخ به سؤالات خرد ترغیب نموده و از سوی دیگر دغدغه‌های سیاستمداران پاسخ‌هایی هرچند کم‌دقت‌تر را به سؤالات کلان مطالبه می‌نماید.

به‌علاوه ازیک‌طرف درهم‌تنیدگی فزاینده علم اقتصاد در ریاضیات بسیاری از سیاست‌گذاران را در فایده‌مند بودن آن به تردید افکنده و از سوی دیگر ملاحظات اجرایی حکمرانی پژوهشگران خردبین اقتصاد را در ورود به چالش‌های واقعی بی‌انگیزه‌تر می‌نماید.

گروه مطالعات اقتصادی مأموریت خود را چیدمان میزی می‌داند که بر روی آن انگیزه کافی برای نشستن توأمان سیاست‌گذاران و اقتصاددان‌ها وجود داشته باشد.

کارگروه تنظیم‌گری

این کارگروه توجه به مسئله‌ی تنظیم‌گری را در سلسله وظایف حاکمیتی کشور در دستور کار خود قرار داده است. در ادبیات علمی دهه‌های اخیر تنظیم‌گری به‌عنوان یکی از کارکردهای کلیدی حاکمیت در حوزه‌های اقتصاد، مدیریت، حقوق و علوم سیاسی مورد توجه جامعه‌ی علمی و سیاست‌گذاران قرار داشته است. هدف‌گذاری این گروه کمک به طراحی یک نظام کارای تنظیم‌گری در ابعاد بخشی و فرا بخشی با توجه به ملاحظات اجتماعی و حقوقی کشور می‌باشد.

 کارگروه تأمین مالی

هدف این کارگروه شناخت نظام مالی کشور و تلاش در جهت حل چالش‌های تخصصی این حوزه می‌باشد. با توجه به جایگاه کلیدی نظام مالی در نظام اقتصادی، به نظر می‌رسد بدون اصلاح آن نمی‌توان چشم‌انداز امیدوارکننده‌ای برای توسعه اقتصادی کشور ترسیم نمود. علیرغم پویایی‌های بسیار سریع حوزه مالی در جهان به‌ویژه پس از بحران ۲۰۰۸، به نظر می‌رسد در فضای دانشگاهی کشور کماکان آموزش رویکردهای سنتی مدیریت مالی  غلبه خود را حفظ کرده است که به‌هیچ‌وجه پاسخگوی نیاز سیاست‌گذاری در این بخش نخواهد بود. گروه تأمین مالی تلاش می‌نماید با تأکید بر رویکردهای نوین ازجمله توجه به اقتصاد کلان بازارهای مالی و تنظیم‌گری بخش بانکی بتواند بخشی از خلأهای موجود در این حوزه را پر نماید.


مطالعات سیاسی-اجتماعی

گروه مطالعات سیاسی-اجتماعی باهدف تمرکز بر مسائل داخلی ایران با رویکرد حل مسئله‌ای از اوایل سال ۹۴ فعالیت خود را آغاز کرده است. یکی از خلأهای جدی حوزه علوم سیاسی و اجتماعی نپرداختن علمی به مسائل جاری و مبتلابه کشور است. سعی اصلی گروه بر این است تا با استفاده از نیروی انسانی توانمند گامی در راستای پر کردن خلأ موجود بردارد.

بعد از مطالعات فضای تخصصی موجود در این حوزه، نتیجه بر این شد که برخی از گروه‌ها با اتخاذ رویکرد صرف آکادمیک صرفاً به تعریف مسائل تئوریک و بنیادی پرداخته‌اند که فاصله بسیاری با مسائل روز کشور دارند و برخی از گروه‌ها با حل شدن در فضای سیاسی ضمن تعلق‌خاطر به جریانات و گروه‌های سیاسی از مبانی علمی به دور هستند. نحله دوم با اتخاذ ادبیات ژورنالیستی صرفاً در تکاپوی توجیه عملکرد گروه‌های وابسته به خود و یا اینکه در تلاش برای جذب و توجیه مخاطب هستند.

پس از فهم و درک فضای موجود در کشور، این گروه با رویکرد اندیشکده‌ای که حد وسطی میان فضای آکادمیک و عمل‌گرایی ژورنالیستی است، با اتخاذ اصل بی‌طرف سعی در ورود به مسائل کلان نظام و نه مسائل جزئی سیاسی، دارد. دیگر رویکرد مدنظر گروه تکیه‌بر فرایندهای اجتماعی و فرهنگی به‌عنوان زیربنای وقایع اتفاقیه روزانه، است. در این نگاه به‌جای مدنظر قرار دادن خود وقایع رخداده به عنوان اصل سعی بر آن است تا توجه اصلی معطوف به فرایندها اجتماعی و فرهنگی‌ای باشد که آن اتفاقات را رقم می‌زنند.

سرمایه اصلی این گروه نیروی انسانی توانمند آن است. در حال حاضر همه اعضای گروه دارای پایه فنی (حداقل لیسانس مهندسی) از دانشگاه‌های برتر کشور (شریف و امیرکبیر) هستند که به علت علاقه به فضای انسانی-اجتماعی در مقاطع بالاتر تغییر رشته داده و در حوزه‌های علوم انسانی به‌صورت تخصصی ورود کرده‌اند. این گروه ضمن اذعان و اشراف به نقاط ضعف موجود چنین فضایی، امیدوار است تا باروحیه عمل‌گرایانه و ساختار ذهنی نظام‌مند اعضای گروه در ارائه راه‌حل برای برخی از مسائل موجود گام‌های مؤثری برداشته شود و در ادامه پلی باشد برای تقویت حرکت نخبگان فنی به سمت رشته‌های علوم سیاسی و اجتماعی به امید ایجاد تحول مثبت در این عرصه‌ها.

در حال حاضر دو پروژه در گروه تعریف‌شده است:

  • دوگانه اسلام سیاسی و اسلام اجتماعی و تأثیر آن بر مشروعیت نظام سیاسی

بعد از انقلاب اسلامی ایران به‌واسطه جو به وجود آمده ناشی از استقرار حکومت مبتنی بر تعالیم اسلامی و طراحی نظام جدید و بدیع در قالب تفکر شیعی رنگ و بوی سیاسی اسلام برجسته‌تر شد و برخی از فعالیت‌های مدنی و اجتماعی که می‌بایست متولی آن‌ها نهادهای مدنی برخاسته از جمهور مسلمین باشد به عهده بخش سیاسی نظام با ادبیات اسلام سیاسی افتاده است، این پروژه بر آن است تا با برجسته کردن مفهوم اسلام اجتماعی، ساختارهای لازم برای فعالیت‌های مدنی را بازتعریف کند و تا از این طریق مشروعیتی مضاعف برای اسلام سیاسی تولید شود.

  • بررسی آینده تحولات ایران

در این پروژه قصد بر آن است تا با تفکر سیستمی و با تأکید بر ساختارها و نهادها آینده تحولات ایران بررسی شود و برای حفظ ریل‌گذاری صورت گرفته مبتنی بر سیاست‌های کلان موجود ضمن شناسایی نقاط ضعف و قوت و همچنین کشف مکانیسم‌های تصمیم‌گیری در قالب ساختارها و نهادها توصیه‌های سیاستی برای اصلاح عملکرد این نهادها تدوین شود.

علاوه بر پروژه‌های تعریف‌شده گروه خود را ملزم می‌داند تا در مسائل جاری سیاسی و اجتماعی کشور تحلیل‌های کارشناسی خود را تدوین نماید. در این خصوص تا کنونی یادداشت‌هایی درزمینه‌ی فرایند برجام و مؤلفه‌های مؤثر بر نتیجه انتخابات به رشته تحریر درآمده است که این روند در ادامه وزن بیشتری نیز پیدا خواهد کرد.


مطالعات حکمرانی و فرآیندهای سیاست‌گذاری

بررسی تجارب متعدد سیاست‌گذاری در کشور و دنیا نشان می‌دهد، عدم بهره‌گیری از دانش و متدلوژی صحیح، منطقی، جامع، بومی و متناسب با اقتضائات حوزه (Context) از مهم‌ترین عواملی است که روند و مسیر سیاست‌گذاری را در سطح دستگاه‌های متولی با ناکامی مواجه می‌کند. بنابراین، و نظر به اهمیت توجه به یادگیری سیاستی در سیاست‌گذاری عمومی، یکی از موضوعات قابل‌تأمل در این حوزه، تحلیل نظام‌ها و فرایندهای سیاست‌گذاری است.

از سوی دیگر آنچه از بررسی الگوهای ساختاری در سطح بخش‌های مختلف برمی‌آید، مسائلی هم چون: عدم توازن مناسب بین قابلیت‌های ساختاری و وظایف قانونی دستگاه‌ها، موازی کاری و تعارضات بین نهادی و بعضاً خلأ ساختاری در برخی از کارکردها، ازجمله عوارض شایع در سطح نظام‌های حکمرانی بخشی است که زمینه‌ی ناکارآمدی برنامه‌های ملی را به دنبال داشته است.

نظر به اهمیت موارد مطرح‌شده، گروه مطالعات حکمرانی و فرآیندهای سیاست‌گذاری یکی از اولین گروه‌های تشکیل‌شده در اندیشکده می‌باشد که با بهره‌گیری از تجربه بیش از یک دهه مشارکت در مسائل مختلف حوزه سیاست‌گذاری و با رویکردی بر ضرورت تمرکز بر بازمهندسی الگوهای نظام سازی و نهادسازی در سطح ملی، امید بر آن دارد تا بتواند زمینه ارائه خدمات مؤثر در راستای ایجاد شفافیت و پیشنهاد اصلاح ساختارهای ملی و بخشی را در حوزه مسائل اولویت‌دار کشور فراهم نماید. در این راستا تعدادی از اولویت‌های گروه به شرح زیر است:

  • ارائه مدل مناسب برای کاهش شکست‌های سیاستی در نظام سیاسی ایران،
  • ارائه مدلی مناسب برای توسعه نهادهای سیاست پژوهی، مشورتی و پشتیبانی سیاست در ایران،
  • ارائه مدل مناسب برای طراحی و ارزیابی شایستگی‌های نهادی در نظام سیاسی ایران،
  • ارائه الگوی مناسب توسعه هاب سیاست‌گذاری در سطح بخشی در ایران،
  • ارائه الگوی ارزیابی و تحلیل سیاست‌های عمومی در کشور،
  • طراحی الگوی نهادهای تقویت‌کننده‌ی پایداری و ثبات نظام سیاسی،
  • ارائه مدل مناسب برای توضیح اصلاح فرایند سیاست‌گذاری در نظام سیاسی ایران،
  • انجام مطالعات جامع در حوزه ساختار تنظیم‌گری بخشی و فرا بخشی در کشور.

در حال حاضر دو پروژه در این گروه در حال انجام است که با توجه به ماهیت کاری اندیشکده به‌صورت میان‌رشته‌ای با گروه‌های دیگر دارای ارتباط است:

  • انجام مطالعات جامع در حوزه ساختار تنظیم‌گری بخشی و فرا بخشی در کشور

نظریه تنظیم‌گری اقتصادی در قرن ۱۹ آغازشده و پژوهش‌های صورت گرفته در مورد آن، بسیار وسیع می‌باشند. در این نظریه، اصل تنظیم‌گری بر مبنای ناکامی‌های بازار و مشکلات به وجود آمده از اقتصادهای بزرگ درزمینه‌ی تولید و معاملات انجام‌گرفته در بازار با مسائل مرتبط با آن نشأت می‌گیرد. ناکامی بازار مورد تأکید جدی قرار می‌گیرد و لذا لزوم تنظیم‌گری از سوی دولت، خصوصاً در کشورهای درحال‌توسعه مورد تأکید قرار می‌گیرد. نهادهای تنظیم‌گر، برای تنظیم هر چه‌بهتر بازار به اطلاعاتی نیاز دارند و برای دستیابی به این اطلاعات، می‌بایست قوانین و مکانیزم‌های تشویقی را تدارک ببینند تا بخش خصوصی نسبت به ارائه این اطلاعات راغب شود. بدون ایجاد یک نظام تنظیم‌گر کارا نیز امکان استفاده از مزایای بازار رقابتی میسر نخواهد شد. هدف از تنظیم‌گری ایجاد سیستمی است که ناکامی‌های بازار و محافظت از مصرف‌کنندگان و سرمایه‌گذاران را برای دولت امکان‌پذیر می‌سازد.

در این راستا، و با توجه به این‌که عوامل متعددی ازجمله وجود اطلاعات ناقص و اثرگذاری ذینفعان می‌تواند به ناکامی این روند بیانجامد، ضروری است بهینه نمودن سازوکارهای تنظیم‌گری در کشور و ایجاد نهادهای تنظیم‌گر در بخش‌های مختلف کشور مورد مطالعه جدی قرار گیرد تا کارآمدی ملی را در پی داشته باشد.

  • طراحی الگوی نهادهای تقویت‌کننده‌ی پایداری و ثبات نظام سیاسی

ثبات حکومت و اجزای منسوب به آن، موضوعی محوری در علوم سیاسی به شمار می‌رود. زیرا پایداری حکومت هسته مرکزی پایداری سیاسی می‌باشد و انقلاب‌ها، تروریسم و خشونت‌های اجتماعی از نشانه‌های عدم پایداری و ثبات حاکمیت است. در حالت کلی، یکی از اهداف مهم نظام‌های سیاسی افزایش ثبات و پایداری می‌باشد و هر حکومتی، بسته به ساختارهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی خود نیازمند سیاست‌ها و اقدامات مختلفی به‌منظور پایدار نمودن حاکمیت خود است. رویکردهای نظام‌های سیاسی گوناگون به پایداری و ثبات، متفاوت است و در این میان ساختارهای نهادی تقویت‌کننده‌ی پایداری و ثبات گوناگون در بیرون و درون ساختار دولت‌ها از اهمیت شایانی برخوردار هستند.

ازآنجایی‌که توجه ثبات سیاسی در تداوم حیات نظام سیاسی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، طراحی الگوی نهادهای تقویت‌کننده‌ی پایداری و ثبات نظام سیاسی در دستور کارگروه مطالعات فرایندهای سیاست‌گذاری و ساختارهای حاکمیتی قرارگرفته است.