آزادسازی یارانه‌های انرژی با ایده کارت انرژی

طرح و تشریح مسئله:

هم‌زمان با افزایش قیمت ارز در ماه‌های اخیر، رشد قاچاق حامل‌ها (بنزین و
گازوئیل) و افزایش مصرف حامل‌ها، و درعین‌حال ثابت ماندن قیمت این حامل‌ها طی چند
سال اخیر، مجدداً مسئله افزایش قیمت حامل‌های انرژی به موضوع روز حوزه تصمیم‌گیری
کشور تبدیل گشته است. به‌علاوه این انگیزه‌ها، مقدار یارانه پنهانی که در سال‌های
اخیر به این حامل‌ها تخصیص داده می‌شود، منابع عظیمی را در این بخش ایجاد کرده که به‌عنوان
منبع درآمدی برای دولت جهت رفع کسری بودجه و یا حمایت از اقشار محروم ایجاد کند.

در این میان ایده‌های متفاوتی در طی مدت اخیر از مراکز تصمیم‌سازی و سیاست
پژوهی و جامعه نخبگانی کشور در رسانه‌ها طرح شده که یکی از آن‌ها ایده کارت انرژی
است. این ایده که در سال ۹۲ توسط آقای دکتر نوفرستی و در پاسخ و تکمیل ایده اولیه
آقایان توکلی، مصباحی مقدم و بحرینی نمایندگان مجلس نهم طرح شده، باهدف کنترل
مصرف، کنترل پایدار قاچاق، حذف تدریجی یارانه پنهان و کمک به رفع کسری بودجه دولت
تاکنون نقد و بررسی شده است.

در این جلسه که با حضور دکتر نوفرستی استاد دانشگاه خاتم و اعضای گروه سیاست‌گذاری
انرژی و اقتصاد اندیشکده حکمرانی، برگزار شد، آقای نوفرستی به طرح ضرورت پرداختن
به این مقوله در شرایط کنونی اقتصاد و بخش انرژی کشور، بررسی راهکارهای مختلف برای
حل این بحران‌ها و مزایای ایده کارت انرژی برای کمک به رفع بحران‌های مذکور
پرداختند.

سؤالات محوری جلسه:

  • ضرورت پرداختن به مسئله اصلاح قیمت حامل‌های انرژی در شرایط روز اقتصاد ایران
    چیست؟
  • ایده‌های مختلف برای حل این بحران‌ها تاکنون چه بوده و مزایا و معایب
    هرکدام چیست؟
  • ایده کارت انرژی چه مزیتی بر ایده‌های تاکنون بیان شده دارد؟
  • نقاط قابل‌بحث ازنظر فنی یا اقتصادی ایده کارت انرژی چه می‌باشد؟

معرفی مهمان

آقای دکتر محمدجواد نوفرستی

ساختار صنعت برق کشورهای منتخب

طرح و تشریح مسئله:

صنعت برق در ایران از ابتدای ورود اولین مولد برق در سال ۱۲۶۴ تا امروز، دوره‌های مختلفی از نقش‌آفرینی نهادها و ذی‌نفعان خصوصی و دولتی را به خود دیده است. در این سیر تاریخی، شهرداری‌ها، وزارت کشور، سازمان برنامه‌وبودجه، سازمان برق، وزارت آب‌وبرق و وزارت نیرو در سیاست‌گذاری و تصدی‌گری امور مربوط به تأمین برق کشور دخیل بوده‌اند.

با گذشت حدود ۱۵ سال از آغاز رسمی اصلاحات و تجدید ساختار در صنعت برق ایران و کسب رکوردهایی در عدم تجربه خاموشی گسترده طی این مدت، اکنون این صنعت در ایران با چالش‌های بزرگی دست‌وپنجه نرم می‌کند که عدم چاره‌اندیشی در کوتاه‌مدت و برنامه‌ریزی بلندمدت می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری بر پیکر این صنعت زیرساختی و مادر وارد آورده و باعث بروز مشکلاتی حتی در ابعاد اجتماعی و سیاسی گردد. ساختار صنعت برق در طی سال‌های پس از تجدید ساختار با تحولات زیادی همراه بوده است. تشکیل بازار برق ایران و شرکت مدیریت شبکه، ایجاد هیئت تنظیم بازار برق ایران، واگذاری تصدی نیروگاه‌های دولتی به بخش غیردولتی، تشکیل شرکت تولید نیروی برق حرارتی و ادغام شرکت‌های سانا و سابا در ساتبا، مهم‌ترین تحولات ساختاری در حکمرانی صنعت برق ایران می‌باشد. تجدید ساختار در ایران متعاقب تغییرات ساختاری در صنعت برق جهانی بوده و ازاین‌رو بررسی روند تغییرات نهادی در صنعت برق کشورهایی که در این تغییرات پیش‌رو بوده‌اند و مرور تجربیات حاصل از اجرای برنامه‌های اصلاحات برق در این کشورها، امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر می‌باشد.

در این جلسه که با حضور سرکار خانم‌ها محمدی و پوربافرانی به‌عنوان کارشناسان گروه اقتصاد برق پژوهشگاه نیرو در محل اندیشکده مطالعات حاکمیت و سیاست‌گذاری برگزار شد، با استماع خلاصه‌ای از پروژه بررسی ساختار برق کشورهای منتخب که از سوی پژوهشگاه نیرو به انجام رسیده بود، طرفین به بحث و گفت‌وگو در خصوص اصلی‌ترین بینش‌ها و آموزه‌ها از حکمرانی برق در کشورهای مختلف، پرداختند.

سؤالات محوری جلسه:

  • محیط حقوقی و قانونی کشورهای مختلف چه تأثیری بر حکمرانی صنعت برق این کشورها دارد؟
  • روابط قانونی نهادهای مختلف در ساختار حکمرانی کشورهای منتخب به چه شکل است؟
  • اصلی‌ترین چالش ساختاری در صنعت برق ایران کدام است؟
  • مهم‌ترین راهکارها در اصلاح ساختار حاکمیتی صنعت برق ایران چیست؟

تشریح بیانات سخنران:

در این جلسه در ابتدا خانم محمدی، بر اساس مطالعات صورت گرفته در این خصوص در پژوهشگاه نیرو با بیان سیر تاریخی مطالعاتی که در حوزه نظام حاکمیت بخش برق از سال ۸۷ انجام‌شده به ارائه مختصری درباره ساختار برق کشورهای مختلفی ازجمله ایرلند، انگلیس و فرانسه پرداختند. نکته‌ای که به‌عنوان آموزه کلی از این مطالعات منتج شده بود تأثیرپذیری حکمرانی صنعت برق کشورهای مختلف از پارادایم‌های اقتصادی و اجتماعی این کشورها بود. برای مثال نظام حکمرانی صنعت برق در برخی ایالت‌های آمریکا که با نگاه تأمین حقوق مصرف‌کنندگان شکل‌گرفته و یا ساختار صنعت برق کشور انگلستان که عمدتاً توسعه رقابت در آن دنبال می‌شود. در ادامه با معرفی ساختار تعرفه گذاری قیمت برق در ایران به‌عنوان نمونه مهم‌ترین چالش‌ها در حکمرانی صنعت برق کشور در این جلسه موردبررسی قرار گرفت.

معرفی مهمان:

سوابق تحصیلی:

  • فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد در رشته اقتصاد، دانشگاه شهید بهشتی
  • فارغ‌التحصیل کارشناسی در رشته اقتصاد، دانشگاه شهید بهشتی

سوابق شغلی و اجرایی:

  • کارشناس پژوهشی پژوهشگاه نیرو از سال ۱۳۸۳

چالش‌های حقوقی تنظیم‌گری در صنعت برق ایران

صنعت برق ایران-poster

رشد و توسعه مفاهیم و ادبیات تنظیم‌گری اقتصادی و رگولاتوری در دو دهه اخیر در بسیاری از کشورهای جهان و نیز گسترش روزافزون به‌کارگیری حکمرانی تنظیمی در بسیاری از نظام‌های حقوقی دیگر کشورها، سبب گردیده است تا دولت‌ها ضمن سیاست‌گذاری و متعاقباً تنظیم مقررات و اعمال نظارت بر اجرای مقررات وضع‌شده، تلاش نمایند با توسل به ابزارهای تنظیمی در جهت تسهیل رقابت و تنظیم انحصار، تضمین منافع عمومی جامعه، شهروندان، سرمایه‌گذاران و فعالان بازارهای موردنظر و انجام وظایف حاکمیتی خود عمل نمایند. صنعت برق ایران یکی از نخستین صنایعی در جمهوری اسلامی ایران می‌باشد که پس از تمهید شرایط اجرایی و با طرح مفاهیم تجدید ساختار، تمرکززدایی و برون‌سپاری امور غیر حاکمیتی دولت حضور و فعالیت یک ‌نهاد تنظیم‌گر (رگولاتور بخشی) را تجربه نموده است. هیئت تنظیم بازار برق ایران با بیش از یک دهه فعالیت، تا به امروز عهده‌دار نقش تنظیم‌گری در صنعت برق ایران بوده است. بااین‌حال، وجود برخی چالش‌های حقوقی بااهمیت و قابل‌توجه در فرآیند تنظیم‌گری در صنعت برق ایران سبب گردیده است تا نهاد مذکور در راستای دستیابی به اهداف از پیش تعیین‌شده خود چندان موفق نباشد. ازاین‌رو، لازم است تا برای مواجهه صحیح و اصولی با این واقعیت غیرقابل‌انکار تلاش نمود تا پاسخ مناسبی برای این پرسش یافت که اساساً چالش‌های حقوقی تنظیم‌گری (رگولاتوری) در صنعت برق ایران کدم‌اند و راهکارهای حقوقی مواجهه با این چالش‌ها چیست؟ سؤالی که در حلقه پژوهشی، به دنبال پاسخ مناسب برای آن هستیم.

نهادگرایی در سیاست‌گذاری عمومی

هدف این جلسات بررسی و یافتن نسبت مکتب نهادگرایی با سیاست‌گذاری عمومی می‌باشد. در اولین جلسه تمرکز بر روی شناخت مکتب نهادگرایی و مرور تاریخی آن بود؛ همچنین در این جلسه به دنبال پاسخ بدین پرسش بودیم که مکتب نهادگرایی به لحاظ تاریخی چه قرابتی با سیاست‌گذاری داشته و بنابراین چه اشتراکاتی را می‌توان در این دو پیدا کرد. در ابتدای جلسه به‌مرور کلی مفهوم «نهاد» در این مکتب پرداخته شد. سپس سیر تاریخی و افول و صعود آن موردبررسی قرار گرفت؛ بدین‌صورت که ضمن اشاره به ریشه‌های این مکتب، نهادگرایی کلاسیک، اصول و ویژگی‌های آن در اندیشه صاحب‌نظران این مکتب مرور گردید. در ادامه با بررسی جداگانه نهادگرایی سیاسی و اقتصادی، به جایگاه تاریخی این رویکرد اشاره گردید و بیان گردید که این رویکرد چه آثاری در مدل رشد و توسعه بعضی از دولت‌ها (همچون آلمان بیسمارک و ژاپن میجی) داشت. سپس دلایل افول این رویکرد ازجمله: فقر تئوریک، ظهور رویکردهای رقیب همچون رفتارگرایی و ناتوانی این مکتب در ارائه راه‌حل برای گذر از بحران بعد از جنگ جهانی دوم برشمرده شد.

در ادامه به توضیحِ توجه مجدد به مسئله نهادها و ظهور نهادگرایی جدید و اوج‌گیری آن از دهه ۷۰ به بعد در اثر بحران اقتصاد کینزی و کلاسیک و البته مسئله مهم شکست بازارها پرداخته شد. سپس اشاره گردید این تجدید حیات ازاین‌رو برای سیاست‌گذاری عمومی اهمیت دارد که می‌توان آن را هم‌زمان با مطرح گردیدن و ظهور سیاست‌گذاری دانست. بنابراین در اینجا ریشه مشترک ظهور این دو از اهمیت خاصی برخوردار است، چراکه می‌تواند نشان‌دهنده اهداف و فصل مشترک نهادگرایی جدید و رشته سیاست‌گذاری باشد.

در پایان ضمن بررسی مختصر مسائل موردتوجه نهادگرایی جدید و مفاهیم اصلی و مسائل موردتوجه آن ازجمله هزینه مبادله، حقوق مالکیت، قراردادها، سازمان‌ها و… تحولات برجسته این مکتب موردبررسی قرار گرفت. در جلسات بعدی به این موضوع پرداخته می‌شود که رویکرد نهادگرایی امروزه چه کاربردی در سیاست‌گذاری داشته است و چه جایگاهی می‌توان برای آن در سیاست‌گذاری متصور شد؟

بررسی شرایط و تحولات کشور ترکیه

در این جلسه از سلسله جلسات بررسی کشورهای منطقه که در ساختمان شهید قنوتی برگزار گردید، جناب آقای صدر محمدی، مدیر خبرگزاری ترکی تسنیم، کلیاتی از تاریخ معاصر و روند شکل‌گیری حکومت فعلی ترکیه را ارائه دادند. ایشان ضمن اشاره به وقایع زمانی و عملکرد برخی از مسئولین ترکیه نظیر تورگوت اوزال، عبدالله گل، نجم‌الدین اربکان و رجب طیب اردوغان، به توضیح عملکرد هریک از این افراد و جریان‌های فکری مرتبط با ایشان پرداختند. همچنین برخی نحله‌های فکری و اندیشه‌ای ترکیه مانند علوی‌ها و آتاتورکی‌ها نیز مورد نقد و بررسی قرار گرفت.

آقای صدر محمدی با بیان نقش مهم اربکان برای جمهوری اسلامی و دیگر کشورهای اسلامی، تفاوت‌های رجب طیب اردوغان را با وی بیان نموده و نقاط مثبت و منفی عملکرد هریک را به‌صورت مختصر توضیح دادند.

در انتهای این جلسه نیز ایشان با توجه به پروژهٔ جاری گروه مطالعات بین‌الملل اندیشکدهٔ حاکمیت، توضیحاتی پیرامون جریان وقف و خیریه و برخی از نهادهای خیریهٔ مهم ترکیه بیان نمودند.

نظریه بازی‌ها در روابط بین‌الملل، مطالعه موردی: روابط ایران و عربستان

جلسه حلقه پژوهشی با عنوان «نظریه بازی‌ها در روابط بین‌الملل، مطالعه موردی: روابط ایران و عربستان» در تاریخ ۸ اسفند ۱۳۹۶ در ساختمان محل اندیشکده با حضور پژوهشگران برگزار شد. در این جلسه که به همت گروه مطالعات بین‌الملل برگزار شد، آقای دکتر بنی‌هاشمی به ایراد سخنرانی پرداختند. وی در ابتدا به‌منظور طرح مسئله مباحثی از نظریه بازی‌ها را ارائه کردند. سپس با استفاده از این نظریه به روابط ایران و عربستان و آینده آن پرداختند. ازجمله اینکه در صورت تداوم شرایط فعلی در روابط دو کشور، احتمال درگیری و جنگ مستقیم میان آن‌ها وجود دارد. متن گزارش کامل سخنرانی را می‌توانید در ذیل بخوانید.

جلسه با دکتر ابراهیم نژاد در خصوص فصل شفافیت طرح بانکداری

در تاریخ ۱۸ بهمن ۱۳۹۶ جلسه‌ای به‌منظور تکمیل مواد فصل شفافیت طرح بانکداری جمهوری اسلامی ایران با حضور آقای دکتر علی ابراهیم نژاد، آقای سعید عباسیان و خانم محدثه حیدری نژاد در دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه شریف برگزار شد.

حلقه پژوهشی آینده‌پژوهی صادرات گاز ایران

 از حدود یک قرن پیش اقتصاد ایران به صادرات نفت و گاز گره‌خورده و نحوه ایفای نقش سیاست‌گذاران این صنایع بر حال و آینده کشور تأثیری شگرف داشته است. روندهای عرضه و تقاضا در بازار جهانی از افزایش تمایل به مصرف گاز طبیعی خبر می‌دهند. به‌طور ساده این افزایش ناشی از آلایندگی کمتر گاز طبیعی، سهولت استفاده از آن در مبدل‌های نیروگاه‌های برق، توسعه استفاده در بخش خانگی و قیمت ارزان‌تر آن نسبت به منابع تجدید پذیر است.

ازاین‌رو، آگاهی از روند آینده بازار جهانی گاز طبیعی جهت اتخاذ تصمیم به هنگام و صحیح ضروری است. در دهه‌های گذشته روش‌های پیش‌بینی سنتی عملکرد قابل قبولی داشته‌اند. اما امروزه با توجه به پیچیدگی بازار جهانی انرژی، روش‌های پیش‌بینی سنتی عملکرد مطلوبی نداشته و جهت برنامه‌ریزی بلندمدت مناسب نمی‌باشند. منشأ چنین تغییراتی خارج از مرزهای محیط “متعارف” کسب‌وکار است. در چنین شرایطی سناریو نگاری، که برخلاف روش‌های سنتی به دنبال تولید بازه‌ای از آینده‌های محتمل است، کاربرد دارد. در این حلقه پژوهشی که با حضور آقای حافظی فارغ‌التحصیل دکتری رشته مهندسی انرژی از دانشگاه تهران برگزار شد، ایشان به ارائه پژوهش خود در موضوع صنعت گاز که در قالب رساله دکتری با عنوان آینده‌پژوهشی صادرات گاز تدوین شده است، پرداختند. این رساله چارچوبی مبتنی بر چهار فاز اصلی را پیشنهاد می‌دهد که برای شناسایی سناریوهای محتمل صادرات گاز طبیعی ایران طراحی شده است. در فاز اول، مطالعه‌ای بر راهبردهای تاریخی و فعلی انرژی کشور انجام شده است. سپس در فاز دوم با استفاده از مدل پنج نیروی پورتر فضای رقابتی بازار انرژی مورد تحلیل و جایگاه ایران به‌عنوان صادرکننده گاز طبیعی تبیین و در فاز سوم، با ارائه مدلی کمی یادگیرنده، بر پایه هوش مصنوعی و داده‌کاوی سناریوهای تقاضای جهانی گاز طبیعی ترسیم شده است. سپس در فاز چهارم با استفاده از خروجی فازهای “بیشینه‌سازی تشابه جریان‌های درون خوشه” و “بیشینه‌سازی تفاوت جریان‌ها از خوشه‌های مختلف به سه خوشه سناریویی اصلی تفکیک و فضای هر خوشه به‌تفصیل موردبررسی قرار گرفته است. خوشه سناریویی اول شرایطی را ترسیم می‌کند که در آن، توان بالقوه صادرات گاز طبیعی ایران به‌موجب ناموفق بودن راهبردهای کاهش شدت انرژی داخل، محدود شده است. اما کاهش سرمایه‌گذاری و توسعه صنایع انرژی بر موجب شده، صادرات گاز طبیعی ایران در سال به حدود ۴۰ میلیارد مترمکعب برسد. در خوشه سناریویی دوم، با توجه به بهبود شدت انرژی کشور و توقف توسعه صنایع انرژی بر صادرات گاز طبیعی ایران تا ۷۵ میلیارد مترمکعب در سال افزایش خواهد یافت. خوشه سناریویی سوم نیز حجم صادرات ۷۵ میلیارد مترمکعبی را برای ایران در بازار جهانی گاز طبیعی پیش‌بینی می‌کند، با این تفاوت که در این خوشه از سناریوها پیش‌بینی‌شده، سهم انرژی‌های تجدید پذیر نسبت به خوشه سناریویی دوم افزایش‌یافته و لذا احتمال کاهش قدرت چانه‌زنی کشورهای صادرکننده گاز طبیعی در بازار جهانی انرژی قابل پیش‌بینی است. از نوآوری‌های این رساله می‌توان به ارائه روش سناریو نگاری یادگیرنده (کمی) (در فاز سوم)، ارائه رویکرد سناریو نگاری لایه‌ای در فاز چهارم) که محدودیت روش‌های پیشین را مرتفع می‌کند، پیشنهاد الگوی گام‌به‌گام محدود کردن فضای سناریوها (در فاز چهارم) جهت شناسایی سناریوهای سازگار و پیشنهاد مدل ارتقاءیافته ریخت‌شناسی (در فاز اول)، اشاره کرد.

جلسه با آقای نامداری در خصوص فصل شفافیت طرح بانکداری

در تاریخ ۲۱ دی ماه ۱۳۹۶ جلسه‌ای به‌منظور تکمیل مواد فصل شفافیت طرح بانکداری جمهوری اسلامی ایران و اخذ نظرات آقای مهندس نامداری (به‌عنوان کارشناس حوزه شفافیت) با حضور آقای دکتر علی مروی، آقای مهندس نیما نامداری، آقای سعید عباسیان و خانم محدثه حیدری نژاد در اندیشکدهٔ مطالعات حاکمیت و سیاست‌گذاری برگزار شد. با توجه به این مهم که شفافیت در نظام بانکی و بررسی میزان شفافیت موردنیاز در هر سطح از فعالیت‌های سیستم بانکی از ارکان مهم کارایی سیستم و کاهش فساد است، مباحث مطرح‌شده در این جلسه حول محور سطوح مختلف شفافیت و بررسی لزوم انتشار اطلاعات در سطوح مختلف فعالیت‌های بانکی متمرکز بود.

ضرورت تنظیم‌گری در صنعت گاز ایران

این جلسه با ارائه دکتر عظیم‌زاده حول محور تنظیم‌گری در صنعت گاز برگزار شد. ابتدا مبانی بحث توسط دکتر عظیم زاده طرح گردید. در ادامه انواع تنظیم‌گری بر اساس ویژگی‌های بازار اعم از تسهیل رقابت و یا جایگزین رقابت موردبحث قرار گرفت.

بعد از بحث در مورد مبانی بحث تنظیم‌گری صنعت گاز ایران موردبررسی قرار گرفت و این نکته مطرح شد که در صنعت گاز در کشور در اصل ۴۴ شورای رقابت به‌عنوان تنظیم‌گر معرفی‌شده است. این در حالی است که شورای رقابت نه توانایی و تخصص لازم برای تنظیم‌گری در بخش گاز را داراست و نه استقلال قانونی برای تنظیم‌گری را دارد.

در این جلسه هم‌چنین تجارب کشورهای دیگر ازجمله انگلستان و امریکا موردبحث قرار گرفت.

جلسه بیست و ششم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: جریان معارضان در قطر

در بیست و ششمین جلسهٔ حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی، حجت‌الاسلام محمدمهدی تجریشی، عضو هیئت‌مدیره اندیشکده حوزوی مرصاد به ارائه مباحثی پیرامون شبکه قدرت و ثروت کشورهای منطقه با تمرکز بر کشور قطر پرداختند.

در این جلسه که با حضور تحلیلگران گروه اقتصاد سیاسی اندیشکده برگزار گردید، حجت‌الاسلام تجریشی به توصیف جریان معارضان و گروه‌های اصلاح‌طلب در قطر پرداختند. در ادامه ارائه‌ای از کتاب ” الشعب یرید الإصلاح فی قطر … ایضاً ” بیان گردید. در این کتاب که به قلم علی خلیفه الکواری تألیف شده است، چکیده‌ای از مباحث مطرح‌شده در جلسات گروهی از روشنفکران قطری که سال‌هاست به دنبال ایجاد اصلاحات در بخش‌های مختلف جامعهٔ قطری هستند، گردآوری‌شده است. از مهم‌ترین فصول این کتاب که در ذیل هرکدام مباحث مختلفی بیان گردیده است؛ می‌توان به این عناوین اشاره نمود:

  • چرایی و چگونگی شکل‌گیری اعتراضات اصلاح‌طلبان در قطر
  • آنچه اصلاح‌طلبان قطر به دنبال آن هستند
  • مهم‌ترین بخش‌های نیازمند اصلاحات در قطر
  • مشکلات موجود در هر حوزه
  • اصلاحات پیشنهادی برای هر بخش

مسئولیت اجتماعی شرکتی

در این جلسه سعید عربلو، دانشجوی دکتری مدیریت کسب‌وکار دانشگاه تهران، در شش محور «مسئولیت اجتماعی شرکتی» را بررسی کرد: تاریخچه مفهوم مسئولیت اجتماعی، مدل‌های مسئولیت اجتماعی، نقش حکومت‌ها در قبال مسئولیت اجتماعی، مدل‌های مدیریتی مسئولیت اجتماعی، اندازه‌گیری مسئولیت اجتماعی و آینده مسئولیت اجتماعی.

در بررسی تاریخچه این مفهوم می‌توان به مقاله ۱۹۵۳ هاوارد باون اشاره کرد؛ ازنظر باون، مسئولیت یک شرکت فقط سودآوری نیست بلکه توجه به منافع اجتماعی و زیست‌محیطی نیز هست. همچنین، درجایی که فریدمن شرکت را تنها در قبال سهامدارانش مسئول می‌داند، فریمن (۱۹۸۴)، شرکت را در برابر همه موجودیت‌هایی که به نحوی با آن‌ها تعامل دارد، مسئول می‌داند. ازاین‌رو، بخشی از ادبیات مسئولیت اجتماعی، ناظر به بررسی ذی‌نفعان و اولویت‌بندی آن‌هاست. تا جایی ‌که می‌توان گفت مسئولیت اجتماعی، برآوردن نیازهای ذی‌نفعان و تعامل درست با آن‌هاست. مسئولیت اجتماعی را همچنین می‌توان مبتنی بر مفهوم پایداری توضیح داد. در اینجا، شرکت ارگانیسم زنده‌ای است که در یک زیست‌بوم (اکوسیستم) بر دیگر ارگانیسم‌ها تأثیرگذار است؛ ازاین‌رو، شرکت در قبال دیگر ارگانیسم‌های حال یا آینده مسئول است.

دکتر عربلو، در ادامه، مدل‌های مسئولیت اجتماعی را توضیح داد. این مدل‌ها، انواع مسئولیت‌ها را دسته‌بندی می‌کند. مثلاً در هرم مسئولیت اجتماعی کارول، مسئولیت‌های شرکت چنین ترسیم‌شده است:

gptt-ps-evrp-CSR-SJGhoreishi-960801

هرچه شرکتی به‌قاعده هرم نزدیک‌تر شود، مسئولانه‌تر رفتار خواهد کرد. البته با توجه به تفاوت‌های فرهنگی کشورها می‌توان در اولویت‌بندی ترسیم‌شده، بازنگری کرد.

در حوزه حکمرانی مسئولیت اجتماعی، برای مثال می‌توان به پیشنهادهای بانک جهانی اشاره کرد. ازنظر بانک جهانی نقش حکومت‌ها در حوزه مسئولیت اجتماعی عبارت است از الزام‌آوری و مقررات گذاری، تسهیلگری، شراکت و درنهایت پشتیبانی و اطلاع‌رسانی. اتحادیه اروپا نیز شش توصیه اساسی برای ایفای نقش حاکمیت پیشنهاد کرده است: افزایش دانش، توسعه تبادل تجارب، ترویج مهارت‌های مدیریتی، تسهیل همگرایی بر سر مسئولیت اجتماعی، تسهیل گفت‌وگوی ذی‌نفعان و تلفیق مسئولیت اجتماعی باسیاست‌های جامعه مدنی. در هر دو پیشنهاد به‌ویژه بر نقش تسهیل‌گرانه و شبکه‌سازی دولت تأکید شده است. همچنین دولت نقش بسزایی در ایجاد بسترهای قانونی و انگیزشی مناسب برای سوق یافتن شرکت‌ها به ایفای نقش جدی‌تر در این حوزه دارد.

اندازه‌گیری مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها ابزاری مهم برای دولت یا دیگر نهادهایی است که نقشی تنظیم‌گرانه در حوزه مسئولیت اجتماعی دارند. در این راستا، دکتر عربلو به‌اختصار به برخی از ابزارهای اندازه‌گیری مسئولیت اجتماعی اشاره کرد: الف) گزارش‌های منتشرشده خود شرکت‌ها مثلاً بر اساس استاندارد GRI؛ ب) اندازه‌گیری ادراک مدیران از مسئولیت اجتماعی از طریق مصاحبه یا پرسش‌نامه؛ ج) پیمایش‌های پرسش‌نامه‌ای که در میان ذی‌نفعان انجام می‌شود؛ د) داشتن استانداردهای مدیریتی مثل استاندارد ۲۶۰۰۰ (مربوط به محیط‌زیست) و ۱۴۰۰۰؛ ه) داده‌های شرکت‌های اندازه‌گیری ‌کننده مسئولیت اجتماعی مثل MSCI؛ و) داشتن نشان‌های اجتماعی و زیست‌محیطی مثل نشان زیست‌محیطی اتحادیه اروپایی؛ ز) بررسی نحوه سرمایه‌گذاری اجتماعی مسئولانه.

در پایان، آینده مسئولیت اجتماعی بررسی شد. در ادبیات، ۵ مرحله برای مسئولیت اجتماعی برشمرده شده است: مرحله طمع‌ورزی، مرحله نوع‌دوستی، مرحله بازاریابی، مرحله مدیریت و مرحله مسئولیت. به نظر می‌رسد در مدل‌های توسعه‌یافت

ه‌تر مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها به مرحله آخر نزدیک می‌شوند. در مرحله مسئولیت، مسئولیت‌پذیری اجتماعی وارد مدل کسب‌وکار می‌شود. پیش‌بینی ویسر برای سال ۲۰۲۰ یکی از آینده‌پژوهی‌های شایان توجه است. ازنظر ویسر، در آینده، حکومت‌ها نقش بیشتری در الزام شرکت‌ها به مسئولیت‌پذیری اجتماعی بازی می‌کنند؛ شرکت‌ها ملزم می‌شوند که در قبال کل چرخه عمر محصولاتشان مسئولیت بپذیرند؛ همچنین، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، رفته‌رفته، تخصصی‌تر می‌شود.

جلسه بیست و پنجم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: مالیات

در این جلسه که به بررسی و تحلیل مواد لایحه مالیات بر ارزش‌افزوده اختصاص‌یافته بود، ابتدا منطق اعمال معافیت VAT بر برخی کالاها و خدمات مورد تحلیل قرار گرفت. بر اساس مطالب مطرح‌شده از ادبیات نظری و مطالعات تطبیقی، ذکر شد که اعمال معافیت بر یک کالا یا خدمت هنگامی قابل دفاع است که حداقل یکی از این شرایط را داشته باشد: الف- هزینه اجرایی جمع‌آوری مالیات از درآمدهای مالیاتی در مورد آن کالا یا خدمت بیشتر باشد (مانند عمده محصولات کشاورزی)، ب- با توجه به اینکه VAT نهایتاً به مصرف‌کننده نهایی اصابت می‌کند، ممکن است در برخی کالاها یا خدمات ضروری، سیاست‌گذار اقدام به اعمال معافیت نماید. البته گفتنی است که اعمال معافیت VAT، هنگامی به نفع مصرف‌کننده کالا یا خدمت معاف شده است که مالیات نهاده‌های آن نیز مسترد شود یا اینکه نهاده‌های اصلی آن نیز معاف باشند. در ادامه، فصل دوم لایحه مالیات بر ارزش‌افزوده موردبررسی و موشکافی دقیق قرارگرفته و برخی پیشنهادات اصلاحی ارائه شد.

نشست تخصصی ضرورت تنظیم‌گری در صنعت گاز ایران

950706-پوستر-2

جلسه بیست و چهارم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: صندوق مکانیزه فروش

در بیست و چهارمین جلسه از حلقه‌های پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی، جناب آقای نیما نامداری که از سال ۱۳۹۴ در شرکت ارتباط فردا مشغول کارهای مالی-بانکی هستند و پیش از آن در شرکت حاسب سیستم مشغول بودند، به ارائه مباحث و نکات خود در رابطه با بانکداری الکترونیک طرح بانکی مجلس و همچنین صندوق مکانیزه فروش پرداختند و بحث و بررسی پیرامون برخی خلأهای طرح بانکی از این منظر و راهکارهای مناسب آن‌ها صورت گرفت.

بررسی بحران مالی ۲۰۰۸

در این جلسه که با حضور آقای دکتر شادکار برگزار گردید، به بررسی بحران مالی سال ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ پرداخته شد.

این گزارش از مستند Inside Jobs، فیلم‌های Inside the Meltdown,The Big Short,In debt we Trust  و انیمیشن ساخته شده توسط Jonathan Jarvis تحت عنوان Credit Crisis اقتباس شده است.

از مهم‌ترین عواملی که منجر به شکل‌گیری بحران مالی شد، قاعده زدایی شدید بدون توجه به انگیزه‌های رفتارِ ریسکی، خصوصاً از طرف بانک‌ها و مؤسسات مالی است. گفتنی که یکی از پیامدهای این رفتار ریسکی، بی‌توجهی به اعتبار افراد برای پرداخت تسهیلاتِ بانکی به آن‌ها بوده است، این امر باعث شد به‌مرورزمان تعداد افرادی که در پرداخت اقساط وام‌های خود نکول می‌کنند روزبه‌روز بیش‌تر شوند و زمینه وقوع بحران هموارتر گردد.

هم‌چنین بسیاری از اوراق بهادار که برای بسیاری روشن بود که پر ریسک هستند، توسط شرکت‌های رتبه‌بندی، رتبه AAA را دریافت کردند و زمینه بی‌اعتماد سازی را در جامعه شکل دادند.

اگرچه ریشه‌های این بحران از قاعده زدایی گسترده در زمان‌های مختلف و کاهش نرخ بهره در دوره ریاست فدرال رزرو یعنی آلن گرین اسپن آغاز شد اما نهایتاً به‌کل جهان سرایت کرد، برای نمونه کشور ایسلند که تنها ۱۳ میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی دارد، بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار ضرر مالی را متحمل شد.

بررسی تجربیات کشورهای دیگر در بحران بانکی

در این جلسه که ساعت ۱۹:۳۰ روز شنبه ۲۱ مردادماه ۱۳۹۶ در ساختمان فرعی اندیشکده برگزار شد، تجربیات کشورهای ترکیه و انگلیس در خصوص بحران‌های بانکی بررسی شد و در خصوص تجربیات این کشورها و برنامه‌های اتخاذشده برای مواجهه با بحران بحث شد و مشابهت‌های شرایط فعلی شبکه بانکی کشور با نابسامانی‌های موجود در این کشورها مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت.

بررسی سیاست‌های بالادستی صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی

دو جلسه به‌منظور بررسی سیاست‌های بالادستی رسانه ملی درزمینهٔ صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی برگزار شد و طی آن عزیز نجف پور سیاست‌های کلی مستخرج از حکم مقام معظم رهبری برای رئیس سازمان صداوسیما و نیز احکام انتصاب اعضاء دوره اول و دوم شورای عالی فضای مجازی را ارائه کرد و این موضوع توسط حاضرین موردبحث و بررسی قرار گرفت.

جلسه بیست و سوم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: کتاب اطلس رهبران؛ تصویری از داعیان مذهب در جهان اهل سنت

کتاب اطلس رهبران، تصویری از صحنهٔ رقابت داعیان مذهب در جهان اهل سنت می‌باشد که سعی دارد از دریچهٔ بررسی مؤلفه‌های جریان شناسی، برآورد تأثیر و روند پژوهی تأثیرگذارترین رهبران مذهبی اهل سنت جهان اسلام و جریان تابعهٔ آن‌ها، گامی مؤثر در قرائت جامع از صحنهٔ عینی جریان‌های اسلامی بردارد. با توجه به تمرکز گروه بر روی پروژهٔ شبکه‌های قدرت و ثروت کشور قطر، آشنایی با رهبران مذهبی و جریان‌های اصلی قدرت کشورهای مختلف منطقه که بسیار با یکدیگر نیز همبستگی دارند، در جهت شناخت فضا و ارتقاء ارزیابی‌ها و تحلیل‌ها مؤثر خواهد بود. بر همین اساس بخش‌های منتخب این کتاب به‌صورت هفتگی توسط اعضای گروه مورد مطالعه و مباحثه قرار می‌گیرند.

در اولین جلسه که در روز دوشنبه ۲ مرداد برگزار گردید، ابتدا آقای علی گویا ارائه‌ای را از بخش احمد الطیب (شیخ الازهر) بیان نمود. در ادامه آقای محمد سعید تجریشی بخش صالح بن فوزان الفوزان (عضو هیئت کبار علمای سعودی) را ارائه داد و درنهایت آقای مهدی ثابت نیز بخش شیخ عبدالرحمن عبدالقادر که مربوط به فرقهٔ حرکیه هست را بیان نمود.

جلسه بیست و دوم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: شبکه قدرت و ثروت قطر

در بیست و دومین جلسهٔ حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی، حجت‌الاسلام محمدمهدی تجریشی، عضو هیئت‌مدیره اندیشکده حوزوی مرصاد به ارائه مباحثی پیرامون شبکه قدرت و ثروت کشورهای منطقه با تمرکز بر کشور قطر پرداختند.

در این جلسه بیان گردید دو جریان قدرت اصلی در کشور قطر وجود دارد که یکی نو سلفی‌های اخوانی و اسلام‌گرایان است و دیگری جریان سکولار است که محوریت آن فردی به نام عزمی بشاره است که توضیحاتی دربارهٔ وی و اعتقادات و سابقهٔ سیاسی‌اش بیان گردید. در ادامهٔ این جلسه تاریخچهٔ روابط اخوان المسلمین با کشور قطر و سایر کشورهای منطقه به‌اختصار موردبررسی قرار گرفت و به مزایای کشور قطر برای جریان اخوان در برابر کشورهایی چون امارات و عربستان اشاره شد که ازجمله اصلی‌ترین آن‌ها نبود جریان سلفی سنتی ضد اسلام‌گرا و لیبرال ضد اسلام‌گرا است.

در ادامه ابزارهای قدرت نرم قطر با گرایش‌های اسلام‌گرا و همچنین سکولار موردبحث قرار گرفت که ازجمله مهم‌ترین ابزارهای قدرت اسلام‌گرایان، شبکه الجزیره است که از زمان تأسیس اثرات زیادی برجهان عرب گذاشته است. در انتهای جلسه نیز ارتباط قطر و برخی ابزارهای قدرت آن با کشور ترکیه موردبررسی قرار گرفت.

جلسه بیست و یکم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: گلوبالیزم

در بیست و یکمین جلسهٔ حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی، مبحث پروبلماتیزه شدن گلوبالیزم (یا به تعبیری مواجههٔ ایدئولوژی جهانی‌سازی با چالش‌های جدید) توسط آقای سید آرش وکیلیان، کارشناس سیاست‌گذاری مرکز ملی فضای مجازی و مدیر طرح و برنامه مرکز توسعه فناوری اطلاعات و رسانه‌های دیجیتال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارائه گردید.

وقوع Brexit(خروج انگلستان از اتحادیه اروپا) و انتخاب ترامپ به‌عنوان رئیس‌جمهور آمریکا با شعار حمایت از تولید داخل و کاهش تجارت جهانی، به این گمانه دامن زد که گلوبالیزم به‌عنوان صورتی خاصی از ایدئولوژی نئولیبرالیزم که در فضای پس از جنگ سرد در جهان فراگیر شده است دچار چالشی جدی شده است و این چالش نه از نواحی پیرامونی آن نظیر چین و یا جهان اسلام، بلکه در مرکز سیستم سیاسی-اقتصادی غرب بروز کرده است. در این نشست این فرضیه و ابعاد آن تشریح شد و موردبررسی قرار گرفت.

برای بیش از سه دهه از پایان جنگ سرد تاکنون گلوبالیزم ایدئولوژی غالب بر آیین حاکم بر سیاست و اقتصاد غرب بود و دیگر کشورها نیز از آن تبعیت می‌کردند و تمام اختلافات میان احزاب به سطح پوشش تأمین اجتماعی یا نحوه مقررات گذاری فعالیت‌های اقتصاد جهانی تقلیل یافته بود. اما، انتخابات‌های برگزارشده در غرب طی یک سال اخیر کم‌وبیش نشان از سست شدن اعتبار گلوبالیزم دارد. نه ازآن‌جهت که ترامپ یا بوریس جانسون یا مارین لوپن راهی دیگر را می‌شناسند و می‌توانند جامعه را به سمت آن ببرند؛ بلکه، چون گلوبالیست‌ها در هر سه کشوری که از محورهای گلوبالیزم هستند، نتوانسته‌اند مردم را مثل سابق حول خود گرد آورند.

سؤالاتی درنتیجهٔ اتفاقات جدید بروز پیدا می‌کند که ازجمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: آیا نتایج و عوارض گلوبالیزاسیون منجر به تغییر نظرات نسبت به گلوبالیزم شده است؟ آیا گلوبالیزم با روند گلوبالیزاسیون سازگاری دارد؟ آیا ناسیونالیسم قدرت این را دارد که گلوبالیزم را تعدیل کند و بر روند گلوبالیزاسیون اثر بگذارد و بر موتور محرکه آن یعنی تجارت آزاد سرمایه، کالا و نیروی کار لگام بزند یا آنکه برعکس این گلوبالیزاسیون است که ساختارهای قبلی را متحول می‌کند و اگر حتی قدرتی مثل بریتانیا نتواند با آن همراه شود، از سر راه برمی‌داردش؟ به نظر می‌رسد سرمایه‌داری جهانی از جهاتی در تعارض منافع با طبقه متوسط بومی و محلی بخصوص در کشورهای صنعتی است. در این صورت آیا محتمل است ساختار دموکراسی‌های کنونی که مبتنی بر اقتصاد-سیاسی دولت ملت است این نوع سرمایه‌داری را مهار کند نظیر آنچه در آلمان رخ‌داده است، یا برعکس این سرمایه‌داری به‌تدریج منطق خاص خود را بر جامعه تحمیل می‌کند و ما در آستانه یک تحول بزرگ در اقتصاد سیاسی و به‌تبع آن نظم سیاسی و اقتصادی هستیم؟

برای بررسی و پاسخ به سؤالات فوق نخست ایدئولوژی گلوبالیزم و سیر تاریخی آن به‌صورت اجمالی بیان گردید و سپس محدودیت‌ها و چالش‌های درونی و بیرونی آن بررسی و وضعیت موجود توضیح داده شد.

درنهایت عوامل شکل‌گیری چالش‌های موجود و وضعیت احتمالی فرارو به بحث گذاشته شد. یکی از سناریوهای محتمل که توسط ارائه‌دهنده به‌تفصیل بیشتری بیان گردید، تلاش چین برای تسلط برجهان و حاکم کردن ایدئولوژی خود در جهان بود که شواهدی ازجمله راه ابریشم جدید و کمک‌های میلیاردی چین به کشورها برای توسعه زیرساخت‌ها برای آن بیان شد.

جلسه بیستم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: اقتصاد سیاسی خلق پول

در ادامهٔ جلسات حلقه پژوهشی ارائه محور گروه اقتصاد سیاسی، مبحث اقتصاد سیاسی خلق پول توسط آقای سید مهدی حسینی دولت‌آبادی، مسئول کارگروه بانکی اندیشکده مطالعات حاکمیت و سیاست‌گذاری ارائه گردید. در این جلسه ابتدا مفاهیم مرتبط با خلق پول ارائه شد و سپس چارچوب تحلیل اقتصاد سیاسی خلق پول با ذکر مثال‌هایی توسط ایشان بیان گردید.

در نظام بانکداری مبتنی بر ذخیره جزئی، بانک‌ها بخش اعظم پول را از طریق اعطای وام و سرمایه‌گذاری مستقیم خلق می‌کنند. بانک مرکزی نیز از طریق کنترل ذخایر (reserves) و نرخ بهره آن خلق پول بانک‌ها را کنترل و مدیریت می‌کند و بر فعالیت‌های آن‌ها نظارت دارد و درواقع تنظیم‌گر شبکه بانکی می‌باشد. در کنار بانک‌ها و بانک مرکزی، دولت، سهام‌داران، مدیران، تسهیلات گیرندگان و سپرده‌گذاران بازیگران اصلی حوزه خلق پول هستند و منافع و انگیزه‌ها و رفتارهای آن‌ها در تعامل با یکدیگر عرضه پول و نحوه توزیع آن را در اقتصاد تعیین می‌کند.

در مطالعاتی که در حوزه پول و سیاست‌های پولی صورت می‌گیرد، توجه جدی به تعاملات بازیگران اصلی در حوزه خلق پول نشده است. استفاده از چارچوب تحلیلی اقتصاد سیاسی که تأکید ویژه‌ای بر انگیزه‌ها و منافع بازیگران و رفتارهای استراتژیک آن‌ها دارد، دلالت‌هایی برای فهم بهتر نظام پولی و برخی از پیامدهای آن همچون بحران‌های بانکی و همچنین بازسازی ساختار نظام پولی و بانکی خواهد داشت.

این جلسه مدخلی بر این بحث بود و با مباحثات داخل جلسه، فهم این موضوع عمیق‌تر شد.

فعالیت‌های سمن‌ها و بنیادهای خیریه بین‌المللی درباره ایران

با توجه روند فزایندهٔ فراملی شدن فعالیت‌های خیر، جلسه‌ای برگزار شد تا ماحصل مطالعات آقای قاسم‌زاده را دربارهٔ خیریه‌های غربی فعال در حوزهٔ ایران بشنویم. اهم نکاتی که در این جلسه مطرح شد بدین قرار است:

نگاه به خیریه‌های غربی فعال در حوزهٔ ایران بیشتر از زاویه امنیتی و سیاسی بوده است و خلأ نگاه فرهنگی و اجتماعی به این خیریه‌ها احساس می‌شود. بدین منظور، در گام نخست اندیشمندان ایرانی فعال در مراکز فکری غرب شناسایی شد و در ادامه مراکز ایران‌شناسی آمریکا مطالعه و بررسی شد. بودجه اغلب این مراکز از کمک‌های خیریه فراهم می‌شود. افزون ‌بر این، این مراکز ارتباطات گسترده‌ای با سمن‌ها و خیریه‌های ایرانی دارند. برای مثال مدرسه هنر احساسات که در حوزه بیماران اوتیسم ایران کار می‌کند با یکی از دانشگاه‌های مطرح آمریکا درزمینهٔ اوتیسم همکاری می‌کند.

بسیاری از مراکز غربی، در آغاز در کشورهای حوزه خلیج‌فارس فعالیت می‌کرده‌اند و سپس فعالیتشان را به ایران گسترش داده‌اند. فعالیت این مراکز بیشتر در این زمینه‌هاست: حقوق بشر، حقوق زنان، بیماری‌های خاص، حقوق کودکان، اقلیت‌های دینی و ادبیات فارسی.

یکی از این بنیادها، بنیاد احساسات فرهنگی است که خانم طاهره شفیعی در سال ۲۰۱۲ راه‌اندازی کرده است. پروژه بورسیه احساسات فرهنگی، برگزاری همایش اوتیسم با همکاری بنیاد بیماری‌های خاص، نمایشگاه قلب ایران با موضوعات حقوق بشری و آشنایی با زنان موفق با همکاری با بنیاد زنان ایرانی-آمریکایی از مهم‌ترین برنامه‌های سال‌های اخیر این بنیاد بوده است.

از دیگر بنیادهای فعالی که در این جلسه بررسی شد می‌توان به بنیاد زنان ایرانی-آمریکاییِ خانم بیتا دریاباری، مرکز مطالعات فارسی مؤسسه روشن دانشگاه مریلند و بنیاد امید مهر اشاره کرد.

جلسه نوزدهم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: اقتصاد سیاسی بوروکراسی و ارائه کتاب Politics Of Bureaucracy

در ادامهٔ جلسات حلقه پژوهشی مباحثه محور گروه اقتصاد سیاسی، قرار بر این شده بود تا موضوع اقتصاد سیاسی بوروکراسی و کتاب Politics Of Bureaucracy نوشتهٔ آقای پیترز (Guy Peters) توسط افراد حاضر در جلسه ارائه گردد. در این جلسه ۳ فصل اول این کتاب توسط سه تن از اعضای اندیشکده ارائه گردید.

فصل اول این کتاب در رابطه با اندازهٔ دولت و نقش بوروکراسی در افزایش اندازه دولت است. در این فصل برخی شاخص‌ها برای تعیین اندازه دولت به بحث و بررسی گذاشته‌شده و کشورهای مختلف از این منظر با یکدیگر مقایسه شده‌اند. درنهایت به مکانیزم‌های اثرگذاری نظام بوروکراسی بر اندازهٔ دولت اشاره‌شده است.

فصل دوم کتاب به موضوع فرهنگ سیاسی و ارتباط آن با نظام اداری اختصاص دارد. طبق تعریف نویسنده، فرهنگ سیاسی، انگاره‌هایی است که مردم در رابطه با ویژگی‌های حکومت و دولت خوب دارند. درواقع فرهنگ سیاسی مردم مشخص می‌کند دولت در چه حوزه‌هایی وارد شد و در هر حوزه چه شیوه حکمرانی را در پیش بگیرد. در ادامهٔ این فصل ارتباط فرهنگ سیاسی با نظام‌های اداری مختلف در کشورهای مختلف بیان می‌گردد و در رابطه با علل فرهنگی ضعف بوروکراسی در کشورهای درحال‌توسعه مطالبی عنوان می‌گردد.

فصل سوم کتاب در رابطه با استخدام مدیران دولتی نوشته‌شده است. در این فصل استخدام شایسته‌سالارانه و تخصص محور در رابطه با استخدام سیاسی و همچنین استخدام قومی-نژادی مقایسه گردیده است و مزایا و معایب هر یک عنوان‌شده است. همچنین در ادامهٔ فصل به موضوعاتی چون آموزش‌های لازم برای استخدام در نظام اداری، چگونگی فرآیند استخدام، میزان دستمزد بخش دولتی و انگیزه‌ها و محرک‌های بخش دولتی اشاره گردیده و کشورهای مختلف ازنظر مسائل فوق با یکدیگر مقایسه شده‌اند.

جامعه‌شناسی تاریخی

ضرورت توجه عمیق‌تر به تحولات اجتماعی و سیاسی و نیز تأثیر رهیافت‌های نظری بر غنای سیاست‌گذاری اجتماعی، گروه سیاسی اجتماعی اندیشکده را بر آن داشت تا سلسله نشست‌هایی با عنوان جامعه‌شناسی تاریخی برگزار کند. در نخستین نشست، آقای مهدیار توضیحاتی دربارهٔ رویکردهای جامعه‌شناسی تاریخی ارائه کرد که چکیده‌اش در ادامه می‌آید:

جامعه‌شناسی تاریخی یعنی مطالعهٔ اکنونِ جامعه در پرتو تاریخ و سنتش. جامعه‌شناسی تاریخی در مقابل رهیافت مقطعی و غیر تاریخی کارکردگرایی ساختاری قرار می‌گیرد. درعین‌حال، باید توجه کرد که جامعه‌شناسی تاریخی، اغلب، رویکردی موجبیت‌انگار به جامعه و تحولاتش دارد. ازنظر برخی جامعه‌شناسان همچون اسمیت جامعه‌شناسی از دل تاریخ بیرون آمده است.

دو نوع عمدهٔ مطالعهٔ تاریخی ازاین‌قرار است: یکی تاریخ سیاسی که تاریخ نخبگان و شاهان است و دیگری تاریخ اجتماعی که تاریخ مردم و فرهنگ است. بسته به مبانی نظری، جامعه‌شناسان تاریخی به یکی یا هر دو نوع مطالعات تاریخی توجه می‌کنند.

با توسعهٔ دسته‌بندیِ کتاب بینش و روش در جامعه‌شناسی تاریخی اثر تدا اسکاچپل، پارادایم‌های اصلی جامعه‌شناسی تاریخی را می‌توان این‌گونه دسته‌بندی کرد:

  1. رهیافت‌های تک عاملی و بلند دامنه:
  • نگاه استبداد شرفی: این نگاه تحت تأثیر رویکرد هگل و مارکس به تاریخ شرق و به‌ویژه تبیین مارکس از شیوه تولید آسیایی است. ازنظر مارکس، جامعه شرقی جامعه‌ای کم‌آب و پراکنده است. این جبر جغرافیایی تاریخ سیاسی و اجتماعی شرق را تعیین می‌کند. در سده بیستم پری اندرسون و ویتفوگل این نظریه را توسعه دادند. در مطالعات ایران، پترفسکی و کاتوزیان دو چهرهٔ اصلی این پارادایم هستند.
  • نگاه مارکسی: در مطالعات مارکسی مسئلهٔ فئودالیسم و تضاد طبقاتی نقش عمده‌ای در تبیین تاریخ اجتماعی ایران بازی می‌کند. عباس ولی از چهره‌های جدی توسعه این رویکرد در فهم ایران است.
  1. رهیافت‌های چندعاملی: به دلیل نارسایی‌های رویکردهای تک عاملی، در تحلیل‌های چندعاملی در عین توجه به جبر جغرافیایی، به سیاست خارجی، سیاست بین‌الملل و استعمار در فهم تحولات اجتماعی توجه می‌شود. اشرف، لواسانی، فوران و کدی را می‌توان در این دسته جای داد.
  2. رهیافت پدیدارشناسانه، مفهومی و فرهنگی به تاریخ ایران: تدا اسکاچ بول، فرهنگ رجایی (با اشاره به رودخانه هویتی ایران)، مددپور (با توجه به مفهوم فره‌ایزدی)، لیلی عشقی (با توجه به عرفان شیعی) و مایکل فیشل (با تأکید بر پارادایم کربلا) ازجمله مهم‌ترین اندیشمندان این حوزه هستند.
  3. رهیافت‌های پست‌مدرن و تحلیل گفتمانی: در این رهیافت، با تأکید بر تحولات گفتمانی فهمی گسست‌محورانه از ایران به دست داده می‌شود؛ برای نمونه می‌توان به کارهای کچویان و تکلی اشاره کرد.

در پایان نشست قرار شد منابع معرفی‌شده در جلسات آتی مطالعه و بررسی شود؛ برای جلسهٔ بعدی کتاب تضاد دولت و ملت کاتوزیان.

جلسه هفدهم و هجدهم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: لزوم بررسی شبکه قدرت و ثروت منطقه و نقش اساسی نهاد دین در این شبکه

شاید به دلیل محور بودن مردمان منطقه ما در تاریخ تمدّن بوده، شاید به دلیل پذیرشِ بیشترِ حرف حق و قابل اتّکا تر بودنشان برای پیاده‌سازی سنن الهی بوده، شاید به خاطر ضعف بیشتر و نیاز شدیدترشان به هدایت الهی بوده، شاید به علّت خصوصیات جامعه‌شناسی دیگر بوده، و ممکن است به هزار توجیه دیگر بوده باشد؛ به هر دلیلی بوده باشد و هر وجهی داشته باشد، به‌هرحال آنچه در تاریخ ثبت‌شده این است که خداوند بیشترین تعداد پیامبران خویش را برای مردمان این منطقه فرستاده و «دین» و «مذهب» در تمامی طول تاریخ مهم‌ترین و اثرگذارترین عامل در حوادث و تحوّلات منطقه ما بوده است و هنوز هم که هنوز است باوجود به حضیض رسیدنِ نقش دین در تمدّن سیطره‌جوی غربی، این عامل نه‌تنها نقش خود را در این منطقه از دست نداده است، بلکه پررنگ‌تر هم شده است!

با توجّه به پیچیده شدن روابط در دنیای جدید، راهبرد دادن حتّی در سطح ملّی و بین‌المللی هم نیاز شدیدی به فهم راهبردی منطقه دارد، و آینده‌پژوهی و راهبرد دهی در این زمینه، بدون توجّه به زمینه‌های مذهبی به‌هیچ‌وجه ممکن نیست. ازاین‌روست که می‌بینیم اندیشکده‌های مطرح دنیا شعبه‌های قوی‌ای مخصوص به منطقه ایجاد کرده‌اند و تلاش شایان توجهی برای فهم مؤلفه‌های مذهبی دارند ازجمله کارنگی بیروت، بروکینگز دوحه، فردریش ایبرت استانبول و امّان و ….. اگر شبکه‌های قدرت و ثروت را در تمام دنیا از مؤثرترین بازیگران صحنه خلقت بدانیم، در منطقه ما هم این مطلب صادق است با این تبصره که این شبکه‌ها پیوند وثیقی با نهاد دین خورده‌اند و یا این قدرت و ثروت را از همین نهاد دین و وجهه دینی‌شان به عاریت گرفته‌اند و یا برای حفظ قدرت و ثروتشان مجبور شده‌اند که خود را به نهاد دین گره بزنند. بدون فهم پیچیدگی‌های زیستِ مذهبی در جوامع منطقه، فهم ما از منطقه و درنتیجه راهبردهای ما حتّی در سطح ملّی و بین‌المللی هم ناقص بوده و راه به‌جایی نخواهد برد.

ازاین‌رو برای فهم بهتر شبکه‌های قدرت و ثروت منطقه و علی‌الخصوص ارتباط نهاد دین با آن‌ها، در جلسهٔ هفدهم و هجدهم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی، حجت‌الاسلام تجریشی، مسئول اندیشکده حوزوی مرصاد، مطالبی پیرامون لزوم بررسی شبکه قدرت و ثروت منطقه و نقش اساسی نهاد دین در این شبکه را بیان کردند و در ادامه به معرفی جریان‌های اصلی منطقه ازجمله سلفی‌ها، نوسلفی‌ها، جهادی‌ها، سنتی‌ها، جریان روشنفکری و صوفی و روند تاریخی آن‌ها پرداختند.

در انتهای جلسه وضعیت کنونی کشورهای مختلف منطقه و چگونگی نفوذ جریان‌های مختلف در آن‌ها و راهبردهای جمهوری اسلامی ایران در قبال آن‌ها به بحث و بررسی گذاشته شد.

جلسه شانزدهم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: اقتصاد سیاسی بوروکراسی

در جلسهٔ شانزدهم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی، جناب آقای دکتر علی سرزعیم، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی و دانش‌آموختهٔ دانشگاه میلان ایتالیا به ارائهٔ مطالبی در رابطه با اقتصاد سیاسی بوروکراسی پرداختند. مدل ارائه‌شده در این ارائه با استفاده از فصل ۱۶ کتاب انتخاب عمومی آقای مولر بود که بحث‌هایی نیز پیرامون مدل و اقتضائات واقعی آن صورت گرفت.

ایشان عنوان کردند که فرض ما در اقتصاد این است که همه بازیگران مطلوبیت خودشان را حداکثر می‌کنند. بوروکرات‌ها نیز به همین ترتیب عمل می‌کنند. ماکس وبر بیان می‌کند که بوروکرات‌ها دنبال حداکثر کردن قدرت هستند که این قدرت انواع مختلفی می‌تواند داشته باشد. بوروکرات‌ها از سه طریق در اتخاذ سیاست‌ها و اجرای آن‌ها نقش جدی ایفا می‌کنند:

  1. تعیین دستور کارها
  2. جمع‌آوری و پردازش اطلاعات
  3. اجرا یا کارشکنی دستورات

در کتاب مقایسه‌ای بین مدیرهای شرکت‌های تجاری و بوروکرات‌ها صورت گرفته است. به‌طور مثال مدیرعامل‌ها به مقدار زیادی از وضعیت شرکت مطلع‌اند و از گوشه و کنار سازمان اطلاعات دریافت می‌کنند. حاکمان نیز در مورد وضعیت گوشه و کنار حکومت اطلاعات زیادی دارند. بوروکرات‌ها سود نمی‌توانند داشته باشند و تنها چیزی که می‌توانند داشته باشند دفتر و ماشین و شأن و … است به همین دلیل دنبال افزایش بودجهٔ سازمانشان هستند و همچنین به‌شدت ریسک‌گریز هستند که موجب لختی در برابر تغییر می‌شود.

 بوروکرات‌ها کالای عمومی عرضه می‌کنند که خاصیتش این است که بازار و شاخص ارزیابی ندارد مثلاً نمی‌توان گفت فلان سفارت‌خانه چقدر توانسته از منافع ما دفاع کند درحالی‌که در بخش خصوصی به‌راحتی می‌شود عملکرد یک مدیر را مورد ارزیابی قرار داد که منجر به بروز مسئلهٔ اندازه‌گیری (measurement problem) می‌شود. در ادامهٔ جلسه مدل دقیق کتاب ارائه شد و قرار بر این شد تا در جلسات آینده کتاب The Politics of Bureaucracy نوشتهٔ آقای پیترز (Guy Peters) توسط حضار ارائه شود.

اولین جلسه حلقه پژوهشی گروه بانکداری: بررسی ادبیات ورشکستگی نظام بانکی و راهکارهای نجات

در این جلسه که به‌منظور تحلیل شرایط فعلی نظام بانکی با توجه به ادبیات متعارف ورشکستگی و راهکارهای نجات نظام بانکی برگزارشده بود، تعاریفی از مراحل مختلف فعالیت نظام بانکی (فعالیت عادی، فعالیت همراه با آسیب‌دیدگی و ورشکستگی) موردبررسی قرار گرفت. همچنین چالش‌های حاکم بر فعالیت نظام بانکی از منظر ورشکستگی مطرح شد و مسائلی نظیر نقش بانک مرکزی به‌عنوان نهاد ناظر در ورشکستگی بانک‌ها و نیز ابعاد اسلامی این موضوع مورد تأکید قرار گرفت.

در انتهای جلسه نیز راهکارهای نجات سیستم بانکی و برون‌رفت از شرایط فعلی به‌صورت کلی موردبحث و بررسی قرار گرفت و فواید و چالش‌های هرکدام از این راه‌حل‌ها مطرح گردید.

پانزدهمین جلسه حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: ارائه مقاله با عنوان «معیار کمّی برای نزدیکی بر مبنای مشابهت متون سیاسی»

در جلسهٔ پانزدهم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی، جناب آقای دکتر علی صناعی، استاد علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی و دانش‌آموختهٔ دانشگاه میشیگان آمریکا به ارائهٔ مقالهٔ خود با عنوان «معیار کمّی برای نزدیکی بر مبنای مشابهت متون سیاسی» پرداختند. در این مقاله از روش جدیدی برای سنجش میزان نزدیکی کشورها و سیاستمداران با استفاده از متن‌هایی که در بررسی تناوبی جهانی حقوق بشر در سازمان ملل می‌نویسند استفاده‌شده است. بررسی تناوبی جهانی (UPR) رویدادی جهانی است که هرساله در سه نوبت برگزار می‌شود و در هر نوبت حدود ۱۵ کشور تحت ارزیابی قرار می‌گیرند که در این ارزیابی کشورهای مختلف به ارائه نظرات دربارهٔ کشور موردبررسی می‌پردازند. درروش استفاده‌شده در این مقاله میزان همبستگی بین نظراتی که کشورها می‌دهند با یکدیگر با استفاده از تکنیک‌های علوم کامپیوتر اندازه‌گیری شده است و مشخص‌شده است کشورهای مختلف چه میزان همبستگی با یکدیگر دارند. از روش استفاده‌شده در این مقاله در بسیاری از کاربردهای دیگر نیز می‌توان بهره برد که ازجملهٔ آن‌ها می‌توان به فهم میزان مشابهت آیات قرآن با یکدیگر اشاره کرد. روش استفاده‌شده در این مقاله بدین‌صورت است که هر گزارش تبدیل به یک برداری از موضوعات مهم می‌شود و همبستگی بردارهای گزارش کشورها با یکدیگر به‌عنوان همبستگی نظرات کشورها در نظر گرفته می‌شود.

چهاردهمین جلسه حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی

در جلسهٔ چهاردهم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی، جمع‌بندی مقالات انتخابی در رابطه باکیفیت سیاستمداران و اثر دستمزد بر آن به بحث و بررسی گذاشته شد. در این جمع‌بندی که توسط آقای دکتر سرزعیم نگاشته شده بود، به تشریح سؤال اصلی و یافتهٔ مقالات منتخب پرداخته‌شده بود و درنهایت پیشنهادات سیاستی برای نحوهٔ ارتقای کیفیت سیاستمداران مطرح‌شده بود. قرار بر این شد تا بعد از مباحثات صورت گرفته متن بازنویسی شده و تکمیل شود. در ادامهٔ جلسه مقالهٔ بون دومسکیتو (۱۹۸۴) که ساختار قدرت در ایران را مدل کرده و در سال ۱۳۶۳ یعنی ۵ سال پیش از رحلت امام (ره)، رهبری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای را بعد از امام (ره) پیش‌بینی کرده بود ارائه گردید. این مقاله با استفاده از تئوری بازی‌ها و بررسی گروه‌های قدرت در ایران و نظر آن‌ها در رابطه با ادامه دادن جنگ و نقش دولت در اقتصاد و رویکرد مطلوبیت انتظاری این پیش‌بینی را صورت داده بود.

مقرر شد در جلسات بعدی کتابی در رابطه با بوروکراسی به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر بر بهره‌وری بخش عمومی مطالعه و پس از تقسیم‌بندی، توسط شرکت‌کنندگان در جلسات ارائه گردد.

سیزهمین جلسه حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی

در جلسهٔ سیزدهم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی، باقی‌ماندهٔ مقالات انتخابی از جلسات قبل که در رابطه با کیفیت سیاستمداران و اثر دستمزد بر آن نوشته شده بود بررسی و ارائه شد. مقالهٔ محوری این جلسه که توسط دکتر سرزعیم ارائه شد، توسط بزلی نوشته شده و در سال ۲۰۰۴ به چاپ رسیده است. این مقاله با عنوان پرداخت دستمزد به سیاست‌مداران: تئوری و شواهد (Paying politicians: theory and evidence) به این سؤال می‌پردازد که تغییر میزان پرداختی به سیاستمداران چگونه بر عملکرد آن‌ها تأثیر می‌گذارد. شاید بتوان گفت که مهمترین ویژگی مقاله آنست که این موضوع را در چارچوب مدلهای نمایندگی (Agency Model) بررسی کرده است و به طور خاص کژگزینی و کژمنشی را در رفتار سیاستمداران مورد دقت قرار داده است. برای این مقصود یک مدل نظری ساخته شده و تلاش شده تا یافته‌های این مدل نظری با بررسی‌های تجربی از پرداخت فرمانداران ایالتهای مختلف آمریکا مورد آزمون قرار گیرد. پیش بینی مدل آنست که بالا بردن دستمزد احتمال همگرایی بین انتخاب‌های سیاستمداران و ترجیحات رأی دهندگان را افزایش می‌دهد و به همین دلیل احتمال تغییر سیاستمدار پس از یک دوره را کاهش می‌دهد. هر چه دستمزد بالاتر باشد میانگین عملکرد بلندمدت بهبود می‌یابد. بالابردن منافع حاصل از سیاستمداری، رفاه رأی دهندگان را افزایش می‌دهد و دستمزد بالا احتمال ورود سیاستمداران مطلوب به عرصه سیاست را بیشتر می‌کند.

سایر مقالاتی که خلاصه‌ای از آن‌ها در این جلسه ارائه شد عبارتند از:

Mattozzi, A. and A. Merlo (2011), “Mediocracy”

Stefano Gagliarducci, Tommaso Nannicini and Paolo Naticchioni (2008), “Outside Income and Moral Hazard: The Elusive Quest for Good Politicians”, Discussion Paper No. 3295

Besley, T. (2005). Political selection. The Journal of Economic Perspectives, 19(3), 43-60.

یازدهمین جلسه حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: مقاله خوانی و مباحثه مقالات آکادمیک

در جلسهٔ یازدهم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی که به مقاله خوانی و مباحثه مقالات آکادمیک اختصاص داشت، مقالاتی در رابطه با ارتباط دستمزد سیاستمداران و کیفیت آن‌ها توسط افراد حاضر در جلسه ارائه شد و درنهایت مقالهٔ Political Careers or Career Politicians توسط دکتر سرزعیم ارائه شد. سؤال اصلی مقاله این است که چرا برخی سیاستمداران وقتی به نمایندگی مجلس می‌رسند در این شغل باقی می‌مانند درصورتی‌که برخی دیگر حتی حاضر نمی‌شوند دوباره کاندیدا شوند و به بخش خصوصی برمی‌گردند. نویسندگان به سیاستمداران مادام‌العمر career politicians و به سیاستمداران موقت Political careers می‌گویند. سپس می‌خواهد به این سؤال جواب دهد که افزایش حقوق سیاستمداران منتخب و یا افزایش حقوق در بخش خصوصی چه تأثیری بر کیفیت سیاستمدارانی که وارد عرصه سیاست می‌شوند و در آن باقی می‌مانند می‌گذارد. مقاله نشان می‌دهد که اگر حقوق سیاستمداران افزایش یابد، متوسط کیفیت سیاستمدارانی که وارد عرصه سیاست می‌شوند کاهش می‌یابد. همچنین احتمال خروج سیاستمداران ممتاز از عرصه سیاست و رفتن آن‌ها به عرصه بخش خصوصی کاهش پیدا می‌کند. اثر این دو معکوس هم است و به همین دلیل معلوم نیست که کیفیت سیاستمدارانی که نهایتاً در مجلس و سیاست مادام‌العمر می‌مانند چه خواهد بود. اگر دستمزدها در بازار کسب‌وکار افزایش یابد، کیفیت سیاستمداران افزایش می‌یابد ولی درعین‌حال نرخ خروج آن‌ها را هم زیاد می‌کند. بازهم خالص اثر آن‌ها مشخص نیست. سایر مقالاتی که توسط افراد حاضر در جلسه به‌اختصار ارائه شد مقالات زیر هستند:

Galasso, V., & Nannicini, T. (2011). Competing on good politicians. American Political Science Review, 105(01), 79-99.

Timothy Besley, Rohini Pande, Vijayendra Rao (2005), “Political Selection and the Quality of Government: Evidence from South India”

Messner, M., & Polborn, M. K. (2004). Paying politicians. Journal of Public Economics, 88(12), 2423-2445.

دهمین جلسه حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی

بنیادهای خیریه ازجمله نهادها و ساختارهایی هستند که به پایدارسازی حکومت کمک می‌کنند. یک بنیاد، یک رسته قانونی از سازمان‌های غیرانتفاعی است که معمولاً به دیگر سازمان‌ها کمک مالی می‌کند یا منابع مالی را برای اهداف خیرخواهانه خود جمع‌آوری می‌کند و یکی از شاخصه‌های آن‌ها، تفاوت گسترده در ساختارها و اهدافشان است. بنیادهای خیریه سال‌هاست که موردتوجه پژوهشگران مسائل بین‌الملل قرارگرفته‌اند. منابع مالی نامحدود، در کنار عدم شفافیت در عملکرد موجب ابهام و گمانه‌زنی‌هایی در خصوص اثرگذاری آن‌ها بر جامعه و مناسبات بین‌الملل شده است.

پس از کشور آمریکا که اولین بنیادها در آن شکل گرفت، به‌مرور کشورهای دیگر نیز اقدام به ایجاد چنین نهادهایی نمودند. در جلسهٔ دهم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی بنیادهای قطر و الولید به‌عنوان دو بنیاد مهم در کشورهای عربی موردبررسی قرار گرفتند و درس‌آموزی‌های آن‌ها برای کشورمان موردبحث قرار گرفت.

نهمین جلسه حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی

در جلسهٔ نهم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی که به مباحثه مقالات آکادمیک اختصاص داشت، مقالاتی در رابطه با اثر افزایش دستمزد سیاستمداران بر کیفیت آن‌ها بررسی شد. یافته اغلب این مقالات این بود که افزایش دستمزد الزاماً منجر به افزایش کیفیت سیاستمداران نخواهد شد. علاوه بر این، حتی ممکن است این تغییر اثری معکوس بر کیفیت داشته باشد. هزینه فرصت بالای افراد باکیفیت و ترجیح گرفتن سواری مجانی از سیاستمداران خوب دیگر، از علل اصلی این اثر به شمار آمده‌اند. نهایتاً در بخش آخر جلسه علت‌های متصور برای نتایج این مقالات، شهود اقتصادی آن‌ها، کاربرد آن‌ها در ایران و ایرادات محتمل به بحث و بررسی گذاشته شد.

هشتمین جلسه حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی: اقتصاد سیاسی کسری بودجه

سیاست‌های مالی دولت زیرشاخه‌ای از سیاست‌های اقتصاد کلان بوده که بیشترین تنیدگی را با سیاست و سیاست‌گذاران دارد و دلیل اصلی این تنیدگی نیز اثرات باز توزیعی بالا و مستقیم سیاست‌های مالی دولت بر افراد می‌باشد. از طرفی برخلاف سیاست‌های پولی که سیاست‌گذاران تمایل فراوانی به واگذاری این سیاست‌ها به افراد متخصص و مؤسسات مستقل مثل بانک‌های مرکزی دارند، آن‌ها سیاست‌های مالی دولت را در اختیار خود گرفته و با مسائل روز سیاست پیوند می‌دهند. به دلیل همین تنیدگی دیرین سیاست‌های مالی دولت‌ها با رفتار سیاست‌گذاران، ادبیات گسترده‌ای در اقتصاد کلان به وجود آمده تا اثر عملکرد سیاست‌گذاران بر سیاست‌های مالی دولت‌ها را بررسی کند.

بخش اعظم پژوهش‌های تئوری و تجربی در این حوزه به بررسی نقش سیاست‌گذاران در ایجاد کسری بودجه دولت‌ها پرداخته و نشان داده می‌شود که ناهمگونی ترجیحات و تعارض منافع بین سیاست‌گذاران دلیل اصلی ایجاد کسری بودجه دولت‌ها می‌باشد. در پژوهش‌های تئوری بر مبنای خواستگاه‌های شکل‌گیری تعارض منافع و ناهمگونی ترجیحات سه تئوری جهت توضیح کسری بودجه دولت‌ها از منظر اقتصاد سیاسی مطرح می‌شود. پژوهش‌های تجربی فراوانی برای آزمون هرکدام از تئوری‌ها انجام شده و اتفاق‌نظری بین آن‌ها وجود ندارد.

حلقه پژوهشی گروه حکمرانی پایدار: بررسی و نقد الگوهای کلان سیاست‌گذاری عمومی و قابلیت‌های کاربست آن در ایران

در ابتدای جلسه مفاهیم اولیهٔ سیاست‌گذاری مطرح شد. در ادامه به نکات تاریخی پرداخته شد. نکاتی مانند سیاست‌گذاری ابتدا در مفاهیم نظامی در جنگ جهانی دوم مطرح شد و بعداً به‌مرور به سمت سایر حوزه‌ها رفت.

در بخش دوم مدل‌های سیاست‌گذاری ارائه شد. این مدل‌ها مشهورترین مدل‌های سیاست‌گذاری هستند اگرچه مدل‌های دیگری نیز وجود دارد ولی چون کاربرد کمی داشته و مورد استقبال قرار نگرفته‌اند. توجه کمی به آن‌ها شده است.

برخی از این مدل‌ها عبارت‌اند از:

  • مدل عقلانیت
  • مدل تدریجی
  • مدل نخبه‌گرا
  • مدل نهادگرا
  • مدل سیکلی
  • مدل سطل زباله

مدل تدریجی محافظه‌کارانه است و تفاوت‌های انقلابی در سیاست‌ها را غیر جذاب و خطرناک می‌داند. به نظر می‌رسد مدل سیاست‌گذاری در ایران بیشتر به این مدل شباهت دارد. البته مدل سطل زباله که قابلیت پیش‌بینی را به صفر تقلیل می‌دهد نیز به‌عنوان یکی از مدل‌های مطرح در ایران مدنظر مدعو جلسه بود. چراکه در این مدل در هیچ زمانی معلوم نیست چه سیاستی از سیستم سیاست‌گذاری حاصل می‌شود. مدلی که در آمریکا بیشتر مورداستفاده قرار می‌گیرد مدل نخبه‌گرا است.

نکتهٔ بسیار مهمی که باید به آن توجه داشت این است که نظام تصمیم‌گیری در ذیل نظام‌های دیگر مطرح می‌شود لذا نمی‌توان نظام بزرگ‌تر را با یک اسلوب طراحی کرده و نظام زیرین آن را با یک جهان‌بینی متفاوت. به اعتقاد مدعو این جلسه، نظام سیاسی ذیل نظام اقتصادی تعریف می‌شود وقتی عمدهٔ نظام اقتصادی کشور ما، بر مبنای نئولیبرالیسم طراحی‌شده است نمی‌توان انتظار داشت نظام سیاسی کشور تفاوت جدی با این فضا داشته باشد.

در ادامه پیشنهادی مبنی بر تهیهٔ نقشهٔ سیاست‌گذاری نهادهای مختلف کشور بر اساس این مدل‌ها ارائه شد. کتاب Understanding public policy نیز به‌عنوان کتاب مناسب که به‌صورت مورد کاوی مدل‌های سیاست‌گذاری را موردبررسی قرار داده است معرفی گردید.

بانکداری الکترونیک (جلسه دوم)

این جلسه که در قالب کمیته بانکداری الکترونیک کارگروه تخصصی طرح بانکی مجلس بود، به‌منظور استفاده از نظرات تجربیات مهندس بشارتیان درزمینهٔ بانکداری الکترونیک برگزار شد. این جلسه دومین جلسه با این موضوع بود.

هفتمین جلسه حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی

در جلسهٔ هفتم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی، دکتر سرزعیم فصل ۳ از کتاب رولاند (گذار و اقتصاد) را به‌عنوان آخرین فصلی که در این جلسات موردبررسی قرار می‌گیرد، ارائه دادند. همان‌طور که در جلسات قبل بیان‌شده بود، این کتاب به اقتصاد سیاسی دوران گذار و تغییرات و اصلاحات می‌پردازد که نتیجهٔ این اصلاحات قطعی نیست و هریک از آن‌ها منتفعین و متضررینی دارند. همچنین اصلاحات به دو صورت دفعی و تدریجی صورت می‌پذیرد که در شیوهٔ دفعی، به‌یک‌باره اصلاحات انجام می‌شود و در شیوهٔ تدریجی در طی چند گام اصلاحات صورت می‌پذیرند. در این فصل از کتاب فرض گرفته‌شده است که هیچ عدم قطعیتی وجود ندارد و در قالب چند مثال، اصلاحاتی بیان‌شده است که مردم با آن‌ها همراه می‌شوند. در اولین مثال، دو تغییر مثال زده‌شده است که باوجوداینکه اگر هر دو باهم به‌صورت دفعی اجرا شوند، رأی نمی‌آورد، اما اگر به‌صورت تدریجی و یکی پس از دیگری اجرا شوند، هر دو رأی می‌آورند. مثال دوم مربوط به حالتی است که اصلاح تدریجی رأی نمی‌آورد اما به‌صورت دفعی رأی خواهد آورد. در انتهای فصل نیز با استفاده از مدلی ساده ۳ حالت در مورد تجزیهٔ کشورها توضیح داده‌شده است: ۱) چرا یک کشوری دوران گذار را با موفقیت گذرانده و تجزیه نشده است. ۲) چرا کشوری مثل چکسلواکی تجزیه‌شده است. ۳) چرا کشوری دوران گذار را طی کرده ولی باز همان کمونیست مانده است.

بانکداری الکترونیک( جلسه اول)

این جلسه با حضور آقای هوشنگ بشارتیان، از کارشناسان و صاحب‌نظران حوزه بانکداری الکترونیک و آقایان علی مروی و سعید عباسیان در محل مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی برگزار شد.

در شروع جلسه آقای مروی به بیان توضیحات کلی در خصوص طرح بانکداری و به‌ویژه فصل بانکداری الکترونیک پرداخت و در ادامه جلسه آقای مهندس بشارتیان نظرات خود در این خصوص را ارائه نمود که ترسیم فضای کلی حاکم بر بانکداری الکترونیک در شبکه بانکی کشور و مشکلات موجود در این حوزه و تأکید بر لحاظ نمودن تعریف جامع برای بانکداری الکترونیک جهت شمول همه فعالیت‌های مرتبط با این حوزه از مهم‌ترین نکات اظهارات وی بود. در انتهای این جلسه مقرر گردید جلسات بعدی با تمرکز دقیق‌تر بر چارچوب مفهومی فصول بانکداری الکترونیک و شفافیت و بررسی مفصل‌تر مواد قانونی مرتبط طرح برگزار شود.

مدیریت سیاست‌های تغییر رفتار

جلسه حلقه پژوهشی گروه سیاسی اجتماعی با موضوع ” مدیریت سیاست‌های تغییر رفتار” برگزار شد. در این جلسه آقای علیرضا نفیسی، از کارشناسان شورای عالی انقلاب فرهنگی، به ارائه بحث پرداختند. ایشان در این خصوص کتابی را نیز گردآوری نموده‌اند که در جلسه به معرفی کتاب نیز پرداختند.

این کتاب، حاصل تلاش‌های در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی هست که اخیراً به چاپ رسید و هدف آن، معرفی ادبیات موضوعی در حوزه «سیاست‌گذاری و مدیریت سیاست‌های تغییر رفتار» است. طبق بررسی‌های نویسنده، گذشته از تجربیات ذی‌قیمت برخی از کارشناسان و دولتمردان کشورمان، این حوزه، از خلأ ادبیات در کشور رنج می‌برد و حتی ادبیات آن در دنیا نیز نسبتاً نوظهور است. البته باید گفت آنچه در ادبیات این موضوع بیان می‌شود، از پشتوانه عمیقی در رشته‌های اقتصاد، روانشناسی اجتماعی، سیاست‌گذاری عمومی، مدیریت، بازاریابی و… برخوردار است. به‌عنوان‌مثال، اخیراً رئیس‌جمهور ایالات‌متحده، طی فرمانی به همه دستگاه‌های زیرمجموعه خود، اعلام نمود که باید از بینش‌ها و آموزه‌های علوم رفتاری در طراحی سیاست‌های کشور استفاده شود.

در این کتاب، مقالات و گزارش‌های متعددی از ۱۲ منبع درزمینهٔ سیاست‌گذاری تغییر رفتار گردآوری، تدوین و ترجمه‌شده است. این اسناد عمدتاً در اندیشکده‌های وابسته به دولت‌ها تولیدشده و از زمان انتشار آن‌ها کمتر از یک دهه می‌گذرد. همچنین تلاش شده است که گردآوری این اسناد به نحوی صورت پذیرد که سراسر فرایند (چرخه) سیاست‌گذاری تغییر رفتار در برگرفته شود؛ هر یک از این اسناد، وظیفه تمرکز و موشکافی بخشی از فعالیت‌های این فرایند را بر عهده دارد تا درنهایت منظومه کاملی به دست آید.

در این اسناد، علاوه بر تئوری‌ها و نظریات علمی، به تکنیک‌ها، نمونه‌ها و مطالعات موردی متعددی برمی‌خوریم که این مهم، آن‌ها را به اسنادی بسیار کاربردی و واقعی تبدیل نموده است. درواقع باید گفت تأکید بیشتر این متون و گردآورنده، بیشتر بر بعد کاربردی و فنی آن‌ها و ارائه یک راهنمای عملی شامل توصیه‌ها و دستورالعمل‌هایی برای سیاست‌گذاران و مجریان سیاست‌های تغییر رفتار بوده است و هدف از انتشار آن‌ها، تولید ادبیاتی صرفاً تئوریک و دانشگاهی نبوده است.

نقد و بررسی آراء توماس پیکتی

در ادامه سلسله نشست‌های تخصصی اقتصاد که از سوی گروه مطالعات اقتصادی برگزار می‌گردد، دو جلسه با موضوع بررسی نظرات توماس پیکتی برگزار شد. وی نویسنده کتاب «سرمایه در قرن بیست و یکم» می‌باشد و به بررسی روندهای شکل‌گیری سرمایه و نابرابری در جهان می‌پردازد.

این موضوع در حال حاضر موردتوجه تعداد زیادی از اقتصاددانان در سطح جهان است و مقالات متعددی از پژوهشگران تراز اول اقتصاد حول این مقوله منتشر گردیده است.

این دو جلسه شامل ارائه محورهای اصلی نظریات پیکتی توسط دکتر مرتضی زمانیان و بحث و بررسی آن توسط حاضرین بود.

ششمین جلسه حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی

در جلسهٔ ششم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی، دکتر سرزعیم ابتدا به‌مرور مباحث قبل پرداختند و بیان کردند که مسئله این است که صرف دانستن راه‌حل‌های سیاستی برای رفع یک معضل کافی نیست بلکه چگونگی اعمال سیاست‌ها خیلی مهم است و منتفع شوندگان و متضرر شوندگان هر سیاست نیز باید دقیق بررسی شوند. در این جلسه نیز ادامهٔ فصل دوم از کتاب گذار و اقتصاد رولاند ارائه و به بحث گذاشته شد. در این قسمت از کتاب نحوهٔ انتخاب بهینه توالی سیاست‌ها و شرایط مختلف آن‌ها مدل شده است. در ادامهٔ جلسه برخی سیاست‌های اصلاحی در کشور ازجمله هدفمندی یارانه‌ها بررسی و توالی آن‌ها به بحث گذاشته شد.

جلسه پنجم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی

در جلسهٔ پنجم از جلسات حلقهٔ پژوهشی اقتصاد سیاسی، رویکرد جامعه‌شناسانه به اقتصاد سیاسی توسط آقایان مهدیار و ابوطالبی ارائه گردید. در این جلسه بیان شد ذهنی کردن مسائل فرهنگی و دور کردن مسائل عینی از آن‌ها منجر به بروز مشکلاتی شده و اثرگذاری کارهای فرهنگی را با مشکل مواجه کرده است. در کارهای عینی، توجه به ساختارها مهم می‌شود و از این طریق مسئلهٔ اقتصاد سیاسی اهمیت خود را نشان می‌دهد و ضرورت ورود اقتصاد سیاسی از علوم اجتماعی مشخص می‌شود. در ادامهٔ این جلسه خلاصه‌ای از مباحث اقتصاد سیاسی ارائه‌دهندگان در موضوعات سلامت، مسکن و انرژی ارائه و به بحث گذاشته شد.

حلقه پژوهشی گروه حکمرانی پایدار: نظام حکمرانی صنعت نفت و گاز نروژ

در این جلسه در ابتدا روش‌شناسی تحقیق موردبررسی قرارگرفته و ذیل آن نحوهٔ کسب داده تبیین گردید. پس‌ازآن به منابع تطبیقی مطالعه اشاره شد. در این تحقیق منابع زیر بررسی‌شده بودند: قانون نفت نروژ و سیاست‌های ده‌گانه نفت نروژ، سایت وزارت نفت نروژ، گزارشات سالانه وزارت نفت، NPD اویل، استات، قراردادهای نفتی نروژ.

پس‌ازآن دو سرفصل اصلی ارائه یعنی تولید صیانتی و توانمندی‌ها موردبررسی قرارگرفته‌اند.

در قسمت بعد و در مرور مطالعات گذشته به چندین پژوهش انجام‌شده اشاره‌شده و مزایا و معایب آن‌ها مطرح گردیدند. مرور بر تاریخچه، بررسی روابط مالی، و بررسی سیاست‌های سیر رشد استات اویل از مزایا و عدم نگاه سیستمی و عدم بررسی لایه حاکمیتی از معایب طرح‌های بررسی‌شده بودند.

تاریخچهٔ موضوع سرفصل بعدی بود که در این ارائه به آن پرداخته شد و چهار دورهٔ تاریخی برای آن برشمرده شد.

این چهار دوره عبارت‌اند از دورهٔ قراردادهای اولیه و اکتشاف نفت، دورهٔ تعیین سیاست‌ها و ایجاد ساختار اولیه، دورهٔ تأسیس وزارت نفت و انرژی و دورهٔ تغییر سرمایه‌گذاری دولت در نفت. پس‌ازآن هرکدام از این چهار دوره به‌طور مبسوط بررسی شدند.

حلقه پژوهشی گروه مطالعات اقتصادی کتاب «سرمایه در قرن بیست و یکم»

انتشار کتاب «سرمایه در قرن بیست و یکم» پس از چند دهه بار دیگر توجه جامعه آکادمیک را به‌صورت جدی به مقوله نابرابری جلب کرد. در میان دیدگاه‌های موافق و مخالف شکل‌گرفته حول نظرات پیکتی، در مدت کوتاهی پس از انتشار کتاب انتقاداتی حول ابعاد نظری مطالعات وی شکل گرفت و مبانی نظری و پیشنهادات سیاستی وی مورد مناقشه قرار گرفت. در ادامه تحقیقاتی به‌منظور بازتولید نتایج تجربی وی انجام شد و بحث و بررسی در مورد این بخش از مطالعات وی نیز آغاز شد. فارغ از نقدهای مطرح کماکان بخش قابل‌توجه مطالعات پیکتی و همکاران او تحلیل‌های تجربی آن‌ها در مورد روندهای درآمد و ثروت به شمار می‌رود. به نظر می‌رسد هم‌اکنون پس از گذشت چند سال و ارائه نقد و بررسی‌های تفصیلی در جامعه آکادمیک، بستر مناسبی به‌منظور مرور این نظرات فراهم‌شده است.

در همین راستا اندیشکده مطالعات حاکمیت و سیاست‌گذاری در نظر دارد سلسله جلساتی را ذیل گروه‌های «مطالعات اقتصادی» و «اقتصاد سیاسی» به بحث و بررسی این نظرات اختصاص دهد. از همه علاقه‌مندان برای حضور در این جلسات دعوت به عمل می‌آید.

در صورت نیاز به اطلاعات تکمیلی می‌توانید از طریق رایانامه اندیشکده به نشانی gptt@gptt.ir مکاتبه نمایید.

piketty

ششمین حلقه پژوهشی سیاست گذاری عمومی: برسی روند تاریخی نظام حکمرانی صنعت نفت و گاز نروژ با تمرکز بر روند رشد شرکت استات‌اویل

بررسی تاریخچه نظام حکمرانی صنعت نفت و گاز نروژ و علل تغییرات تاریخی آن کمک ویژه‌ای به فهم روش نگاشت نهادی، نحوه تعاملات مالی و تصمیم‌گیری بین بازیگران و نحوه توزیع منافع بازیگران این نظام در راستای دو سیاست تولید صیانتی و افزایش توانمندی می‌کند. تغییرات این نظام به چهار دوره اصلی اکتشاف و قراردادهای اولیه، ایجاد ساختار اولیه نفت، تغییر بخشی از ساختار نفت و تغییر نحوه سرمایه‌گذاری دولت در صنعت نفت و گاز تقسیم می‌شود. در هر یک از این دوره‌ها رویدادهای اصلی تاریخی در صنعت نفت و گاز نروژ که بر تحقق دو سیاست اصلی تولید صیانتی و افزایش توانمندی شرکت‌های عملیاتی صنعت نفت و گاز اثرگذار هستند ذکرشده است. از آن مهم‌تر علل وقایع تاریخی ذکر و تحلیل‌شده که در مطالعه تطبیقی بسیار حائز اهمیت است به‌عنوان نمونه علل افزایش توانمندی استات‌اویل، علت نقش‌آفرینی پارلمان در صنعت نفت و گاز و… مطرح‌شده‌اند.

ششمین نشست علمی سیاست‌گذاری عمومی با عنوان «برسی روند تاریخی نظام حکمرانی صنعت نفت و گاز نروژ با تمرکز بر روند رشد شرکت استات‌اویل» توسط گروه حکمرانی پایدار «اندیشکده مطالعات حاکمیت و سیاست‌گذاری» برگزار می‌شود.

نکات درباره نشست:

  • نشست به‌صورت کاملاً تخصصی برگزارشده و ظرفیت آن محدود است لذا جهت حضور در نشست در همین صفحه اقدام به ثبت‌نام نمایید.
  • جلسه رأس ساعت مقرر آغاز خواهد شد.

بازخوانی تاریخ نهضت ترجمه در تمدن اسلامی درزمینه خط‌مشی گذاری عمومی

چهارمین جلسه از سلسله نشست‌های علمی با موضوع بازخوانی تاریخ نهضت ترجمه در تمدن اسلامی درزمینهٔ خط‌مشی گذاری عمومی با حضور آقای محمدمهدی شاه‌آبادی برگزار شد. در این جلسه ابتدا مقدماتی از موضوع مطرح شد و پس‌ازآن سرفصل‌های پایان‌نامهٔ دکتری مهمان برنامه ارائه گردید در ذیل محتوای مطرح‌شده ذکر می‌گردد:

حمیت مسئولان کشور از ۵۰ سال گذشته به این‌سو برای بومی کردن علوم انسانی مطرح بوده است. و بومی شدن و اسلامی شدن آن از یک موضوع نظری تبدیل به یک موضوع اجرایی و لازم برای سیاست‌گذاری شده است.

در حال حاضر در بین اندیشمندان مختلف در حوزه اسلامی کردن علوم انسانی نظریات متعدد و بعضاً مخالفی وجود دارد. بازه‌ای از نقلی دانستن علوم تا غیر دخیل بودن مباحث اسلامی در علوم انسانی. لذا نگارندهٔ پایان‌نامه نمی‌توانست به‌عنوان داور و حکم بین این اندیشمندان ایفای نقش کند چون در تراز آن‌ها نبوده است. پس به دنبال نکته‌ای بوده که خود را از این مناقشه دور نگه‌داشته و هم‌زمان بتواند در مورد کلیت موضوع نظر داشته باشد.

به نظر می‌رسد یکی از راه‌های الگو گیری برای نحوهٔ اجرایی کردن علوم انسانی توجه به تجربه‌های مشابه اجراشده در کشورهای دیگر یا در دوره‌های زمانی دیگر باشد. در این تحقیق روند اسلامی کردن علوم انسانی در دورهٔ نهضت ترجمه که مربوط به قرن‌های ۲-۵ است موردبررسی قرارگرفته است.

روش تحقیقی که در این تحقیق مدنظر بوده، میان‌رشته‌ای بوده و به تعبیری می‌توان گفت ابداعی بوده است به‌نحوی‌که بتواند میان علوم اجتماعی، تاریخ و خط‌مشی گذاری کارکرد داشته باشد. نام این روش را آقای دکتر دانایی فر دلالت پژوهی گذارده است.

این سؤال که تاریخ تحول علوم در حوزه تمدن اسلامی چه دلالت‌هایی جهت باز پردازی خط‌مشی‌های تحول در علوم انسانی دارد؟ به‌عنوان سؤال اصلی تحقیق مطرح‌شده و محقق بر روی آن به تحقیق پرداخته است.

سپس با غور در تاریخ و بررسی روندها موجود در زمان نهضت ترجمه نتایجی حاصل‌شده است که به‌اجمال به این موارد پرداخته می‌شود

روند اسلامی سازی در نهضت ترجمه به‌طور کامل وجود داشته است. این روند از گزینش آغاز و با ترجمه، اصلاح و حاشیه زدن تکمیل می‌شود. خلفا و دربار که به تعبیری دولت آن زمان بوده‌اند در این روند تأثیر به سزایی داشته‌اند. نهادسازی‌های مهمی جهت تکمیل این فرآیند انجام‌شده است که این نهادها نیز نقش بسزایی داشته‌اند.

درنهایت پیشنهاد محقق برای دلالت‌های زمان حال این پژوهش توجه به‌گزینش علوم موردتوجه، تأکید بر ترجمهٔ مناسب آن‌ها و تکمیل روند اسلامی کردن علوم برای هر علم گزینش‌شده بر اساس مدل پیشنهادی تحقیق است.

بررسی مسئله خلق پول

این جلسه با هدف بررسی موضوع خلق پول و شنیدن آراء آقای دکتر توتونچیان در این زمینه برگزار گردید. به این منظور ابتدا آقای دکتر دولت آبادی طرح بحث کردند. سپس حاضرین در جلسه به بیان دیدگاه‌های خود پرداختند. آقای دکتر توتونچیان ضمن اشاره به پدیده خلق پول درونزا که در حال حاضر در نظام‌های بانکی مبتنی بر سیستم ذخیره جزئی وجود دارد، تأکید کردند که حتماً باید راهکاری جهت مدیریت منافع زیاد حاصل از خلق پول برای بانک ارائه گردد و این منافع به سمت بخش تولیدی اقتصاد سوق داده شود.

تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر فضای اجتماعی و فرایند موج سازی

دومین نشست حلقهٔ پژوهشی مطالعات اجتماعی کاربردی، دوشنبه ۸ شهریور در ساختمان شماره ۱ اندیشکده مطالعات حاکمیت و سیاست‌گذاری برگزار شد. موضوع این نشست، تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر فضای اجتماعی ایران و فرایند موج سازی بود. ارائهٔ موضوع بر عهده آقای چینی‌فروشان دانشجوی دکتری روان‌شناسی عمومی و کارشناس مرکز ملی فضای مجازی بود. در این نشست سه موضوع بررسی شد؛ نخست، آسیب‌شناسی فضای مجازی؛ در ادامه، بررسی چگونگی شکل‌گیری جریان‌ها و ترندها در فضای مجازی؛ و درنهایت، پیشنهادهایی کلی درباره چگونگی مدیریت فضای مجازی.

آقای چینی‌فروشان، در ابتدا آسیب‌های فضای مجازی را به دودستهٔ ماهیتی و خاص تقسیم کرد. در آسیب‌های ماهیتی به اعتیاد، افسردگی، احساس تنهایی و افزایش احساس اضطراب اجتماعی اشاره شد؛ در آسیب‌های خاص، آسیب‌های فضای مجازی برای خانواده بررسی شد که در این میان می‌توان به افزایش طلاق و خیانت اشاره کرد. در ادامه، مهم‌ترین گروه‌های آسیب‌پذیر در فضای مجازی یعنی نوجوانان و خانم‌های خانه‌دار و راه‌های مقابله با این آسیب‌ها به بحث گذاشته شد.

در بخش دوم نشست، عوامل ایجاد جریان در فضای مجازی با تمرکز بر ذائقه سازها (test makers) بررسی شد. در بین ذائقه سازها، سلبریتی‌ها جایگاه ویژه‌ای دارند. سلبریتی‌ها گاه ذائقه سازند و گاه صرفاً در برابر موج‌ها و ذائقه‌های ایجادشده برخوردی منفعل و تأییدگرانه دارند. بنابراین نمی‌توان ایجاد موج‌های مجازی را متأثر از گروه‌هایی خاص دانست. در کنار ذائقه سازها می‌توان به دو عامل دیگر یعنی تعاملی بودن محتوا و خاص و غیرمنتظره بودنش اشاره کرد. همچنین، باید توجه کرد که اگرچه می‌توان تااندازه‌ای ایجاد جریان‌ها در فضای مجازی را مدیریت کرد ولی ماهیت فضای مجازی سیال و گریز از مدیریت مطلق است.

درنهایت، حاضران در جلسه نحوهٔ بایستهٔ مواجهه با فضای مجازی را تحلیل کردند. برخی حاضران بر این باور بودند که سرشت یا دست‌کم تعین تاریخی فضای مجازی سوگیری ضد معنوی و ضد خانواده دارد و هرگونه سیاست‌گذاری برای فضای مجازی کنونی بازی کردن در پازلی است که با فرهنگ و باورهای ما همسو نیست؛ در برابر، برخی دیگر از حاضران بر امکانات مثبت فضای مجازی و نفی نگاه منفی و ویرانگرانه به آن تأکید کردند. در این رویکرد، سیاست‌گذاری در فضای مجازی در گام نخست باید در جهت حاکمیت پذیر کردن فضای مجازی باشد چراکه فضای مجازی در کنار مخدوش کردن مرزهای هویتی، مرزهای حاکمیت و امنیت ملی را نیز (به‌ویژه برای کشورهای درحال‌توسعه که بیشتر مصرف‌کننده‌اند) آسیب‌پذیر کرده است.

جلسه سوم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی

در جلسهٔ قبل که در تاریخ ۱۳ مرداد ۱۳۹۵ برگزار گردید، کلیاتی در مورد کتاب گذار و اقتصاد جرارد رولاند ارائه و مباحث اصلی آن مرور شده بود. در این جلسه به‌طور جزئی‌تر مباحث فصل اول و دوم این کتاب موردبررسی قرار گرفت. در فصل اول این کتاب، کلیاتی در مورد اصلاحات و گذار اقتصادی توضیح داده‌شده است. در فصل دوم نیز نویسنده ابتدا به اهمیت محدودیت‌های سیاسی و انواع این محدودیت‌ها و مدل‌سازی آن‌ها پرداخته و سپس تفاوت‌های بین سیاست‌های اصلاحی دفعی و تدریجی را بیان و به برخی مزایا و معایب هرکدام اشاره‌کرده است.

در ادامهٔ جلسه ابعاد اقتصاد سیاسی طرح تحول سلامت و تأثیرات اقتصادی آن بررسی شد و در چارچوب اقتصاد سیاسی این طرح توسط ارائه‌دهنده مورد ارزیابی قرار گرفت.

موضوع تعیین نرخ سود در طرح بانکی مجلس

در این جلسه آقای یزدان پناه که در حال حاضر در دانشگاه هلند مشغول گذراندن دوره دکتری اقتصاد هستند و تحقیقاتی در موضوع بانکداری مرکزی و پدیده خلق پول داشته‌اند، طرح بانکی مجلس را از منظر خلق پول بررسی کردند و نقدهایی را در این زمینه مطرح نمودند. سپس به‌صورت ویژه بحثی در موضوع تعیین نرخ سود و سازوکار آن‌که در طرح مجلس مطرح کردند و آن را موردنقد قرار دادند. ایشان معتقد بودند که مشخص کردن سازوکار برای تعیین نرخ سود در قانون راهکار مناسبی نیست و باید سازوکار تعیین نرخ سود بر عهده بانک مرکزی قرار داده شود. بر این اساس باید در قانون ماده‌ای بیاید که بانک مرکزی را مکلف کند بر اساس دو هدف رشد اقتصادی و تورم، نرخ سود بانکی را سیاست‌گذاری نماید. در ادامه جلسه مباحث مطرح‌شده توسط آقای یزدان پناه موردنقد حاضرین قرار گرفت. دکتر بحرینی عنوان کردند که موضوع تعیین سود بانکی در قانون باید به‌گونه‌ای باشد که امکان سؤال از بانک مرکزی در مورد عملکردش در این زمینه وجود داشته باشد. ایشان در ادامه گفتند که برای تعیین نرخ سود سه سناریو می‌توانیم داشته باشیم: یکی اینکه بانک مرکزی را از تعیین نرخ منع نماییم. سناریوی دوم این است که اصل بر عدم تعیین باشد مگر در شرایط ضرورت که بانک مرکزی تعیین نرخ می‌کند و سناریوی سوم این است که بانک مرکزی دقیقاً نرخ را تعیین نماید. راجع به سناریوی سوم، شورای نگهبان به علت عدم جواز تسعیر در فقه اشکال گرفته است و با عنایت به شرایط اقتصادی کنونی کشور سناریوی دوم در طرح مجلس آمده است.

الزامات بسترساز پاسخگویی در سازمان‌های دولتی

سومین جلسه از سلسله نشست‌های علمی سیاست‌گذاری عمومی در تاریخ ۱۹ مرداد ۱۳۹۵ در محل اندیشکده با موضوع الزامات بسترساز پاسخگویی در سازمان‌های دولتی برگزار شد.

این ارائه بر اساس پایان‌نامه دکتری ارائه‌دهنده انجام شد. اولین موضوع تعریف پاسخگویی از منظر محققان این حوزه و تعریف مبانی پژوهش بود. در ادامه، روش تحقیق به‌کاررفته مطرح گردید. در این پژوهش محقق با استفاده از روش داده‌بنیاد به دنبال استخراج مدلی برای بیان مؤلفه‌های مؤثر در پاسخگویی در سازما‌ن‌های دولتی بود که در این رابطه ۱۰ مصاحبه تخصصی با مدیران ارشد برخی سازمان‌های دولتی انجام‌گرفته بود. در قسمت دوم برای تأیید مدل از روش معادلات ساختاری استفاده‌شده بود و با توزیع پرسشنامه و بررسی آن‌ها و تأیید خروجی‌ها بر اساس تحلیل‌های آماری مدل پیشنهادی تأییدشده بود.

دو فاکتور به‌عنوان مهم‌ترین بخش‌های مؤثر در پاسخگویی مطرح گردید و عوامل شکل‌دهنده این دوفاکتور نیز بر اساس مصاحبه‌های انجام‌شده استخراج‌شده و ارائه شدند.

در ادامه روایی و پایایی تحقیق تحلیل و بررسی شدند و هم با استفاده از روش‌های کمی و هم با استفاده از روش‌های کیفی اینی دو مورد جمع‌بندی شدند.

در انتهای تحقیق نیز جمع‌بندی کلی از روند پژوهش ارائه شد. خروجی ارائه‌شده در بعضی قسمت‌ها ارتباط کاملی با محتوای تحقیق نداشت و به نظر می‌رسید که محقق می‌توانست موارد مرتبط‌تری را به‌عنوان خروجی تحقیق مطرح نماید.

جلسه دوم حلقه پژوهشی گروه اقتصاد سیاسی

یکی از موضوعات چالش برانگیز و جدید ادبیات اقتصادی روز، مباحث مرتبط با اقتصاد سیاسی است. در این جلسات قرار است به بررسی بیشتر ابعاد این موضوع در اقتصاد ایران و چالش‌های پیش رو بپردازیم.

به منظور آشنایی بیشتر با اقتصاد سیاسی و عوامل مؤثر بر اصلاحات اقتصادی، در جلسات ابتدایی، کتاب جرارد رولاند (Gerard Roland) با عنوان «گذار و اقتصاد: سیاست، بازارها و بنگاه‌ها» (Transition and Economics: Politics, Markets, and Firms) بررسی و با وضعیت اقتصاد سیاسی ایران مورد تطبیق قرار خواهد گرفت.

بدین منظور در این جلسه، موضوع اصلی کتاب و دغدغهٔ نویسنده مطرح شد و مباحث مقدماتی کتاب مورد بحث و بررسی قرار گرفت. همچنین موضوعاتی از جمله اصلاح قانون کار، حقوق بازنشستگی و هدفمندی یارانه‌ها، اصلاحاتی بودند که ارائه‌دهنده، آن‌ها را از ابعاد اقتصاد سیاسی در کشورمان مورد تجزیه و تحلیل قرار داد.

قرار بر این شد تا در جلسهٔ بعدی فصول اول و دوم کتاب فوق، مطالعه و تحلیل شود.

طراحی نظام تنظیم گری

در این جلسه آقای عظیم زاده رساله دکتری خود را که درزمینهٔ طراحی نظام تنظیم‌گری بهینه نگاشته شده بود ارائه کردند. موضوع محوری بحث ایشان ناظر به‌ضرورت تنظیم گری از منظر حقوقی – اقتصادی بود. ایشان مطرح کردند حقوق اقتصادی شامل حقوق خصوصی و عمومی است و بنا به‌ضرورت هر دودسته تنظیم‌گری در هر دو حالت لازم و ضروری به نظر می‌رسد.

حقوق خصوصی که اقتصاد بازار آزاد از طریق آن عمل می‌کند محدودیت‌های اجتماعی تأییدشده را تعریف می‌کند. حقوق خصوصی یعنی این‌که مالک یک دارایی با دارایی خود حق انجام چه‌کاری دارد و چه نوع استفاده‌هایی از آن دارایی برای آنکه منافع سایرین تأمین یا حفظ شود، منع شده است. اما در اقتصاد مبتنی بر حقوق خصوصی، حقوق شخصی افراد و جلوه‌های ظاهری آن‌ها می‌تواند با منفعت عمومی در تعارض باشد. دست نامرئی و انگیزه انتفاع، همواره منجر به این نمی‌شود که منفعت عمومی توسط افراد تأمین شود. بر این اساس دولتی لازم است که این محدودیت‌ها و قوانین را باهدف کاهش هزینه مبادلات و افزایش کارایی بازار وضع کند. لذا تنظیم گری از طریق تعریف حقوق رقابت در ادبیات اقتصاد بازار آزاد و رقابت‌پذیر کاملاً ضروری به نظر می‌رسد.

حقوق عمومی مربوط به کالاهای عمومی و کالاهایی که تحت لوای انحصار طبیعی قرار دارند، می‌باشد. ویژگی‌های منحصربه‌فرد این بازارها در نیم‌قرن گذشته، همواره توجیهی برای انحصار عموماً دولتی این صنایع وجود داشته است. اما در سال‌های اخیر، جریان واگذاری مالکیت بخش دولتی و اعتماد به بخش خصوصی در صنایع شبکه‌ای و دارای ویژگی انحصار طبیعی که قبلاً توسط دولت‌ها ارائه می‌گردید، در بخش‌هایی نظیر مخابرات، گاز، برق و … افزایش‌یافته است و از طرفی به دلیل آن‌که خصوصی‌سازی خود غالباً منجر به ایجاد یک انحصارگر خصوصی می‌گردد، لذا تنظیم‌گری بخشی از سوی دولت‌ها به‌عنوان یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر در راستای حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان و سرمایه‌گذاران، امری لازم و ضروری به نظر می‌رسد. زیرا بازارهای رقابت ناپذیر (نا بازار) اگر به‌صورت کنترل نشده رها شوند، قادر به تأمین منافع عمومی نمی‌باشند. لذا در این بازارها تنظیم گری بخشی لازم و ضروری به نظر می‌رسد.

پس از ارائه ایشان، مباحث مطرح‌شده، توسط حاضرین موردبحث و واکاوی قرار گرفت.

آشنایی با تاریخچه، ویژگی‌ها و عملکرد بنیادهای تأثیرگذار آمریکایی

دومین جلسه از سلسله نشست‌های علمی سیاست‌گذاری عمومی با حضور آقای برزین جعفر تاش در تاریخ ۵ مرداد ۹۵ در محل اندیشکده با موضوع آَشنایی با تاریخچه، ویژگی‌ها و عملکرد بنیادهای تأثیرگذار آمریکایی برگزار گردید.

در ابتدا تعریف بنیاد نیکوکاری و دسته‌بندی انواع بنیادها معرفی‌شده و چند کتاب در رابطه با این موضوع معرفی گردید. ویژگی‌های مهم بنیادها موضوع بعدی موردتوجه ارائه‌دهنده بود. مواردی ازجمله معاف از مالیات بودن، خانوادگی بودن و خیریه بودن بنیادها.

معرفی چند بنیاد و فعالیت‌های اصلی آن‌ها بخش بعدی جلسه بود. بنیادهای راکفلر، کارنگی، فورد و … معرفی‌شده و حوزه‌های اصلی فعالیت آن‌ها تحلیل شدند. در ادامه توسعه هژمونی آمریکا به‌وسیلهٔ بنیادها که یکی از کارکردهای مهم بنیادهای آمریکایی است بررسی‌شده و اثراتی همچون تربیت رهبران نوسازی، مهندسی علوم اجتماعی و اثربخشی در سیاست‌گذاری بررسی شدند.

در انتهای برنامه سیر تطور بنیادهای تأثیرگذار آمریکایی ارائه شد و جلسه به پایان رسید.

 

حلقه پژوهشی بانکداری اسلامی

این جلسه به‌منظور بررسی وضعیت کنونی طرح بانکداری اسلامی مجلس و چگونگی ادامه آن تشکیل شد. در این جلسه ابتدا دکتر مروی توضیحاتی درزمینهٔ اتفاقاتی که در روزهای پایانی مجلس نهم در مورد طرح بانکداری افتاد ارائه کردند. سپس به این موضوع اشاره کردند که در ابتدای مجلس دهم طرح عملیات بانکداری بدون ربا مجدداً در مجلس مطرح گردید و کار کارشناسی روی آن آغاز گردیده است. در این زمینه کارگروه‌های کارشناسی تشکیل‌شده است و هریک از این کارگروه‌ها روی یکی از موضوعات متمرکزشده‌اند.

در ادامه دکتر توتونچیان نکاتی درزمینهٔ ملاحظاتشان راجع به این طرح مطرح نمودند.

در قسمت بعدی جلسه نیز مقرر گردید که جهت گسترش تعاملات با کارشناسان و صاحب‌نظران حوزه بانکداری اسلامی جلساتی در این زمینه برگزار گردد. مقرر گردید که اولین جلسه در این زمینه با جناب آقای دکتر موسویان، عضو کمیته فقهی بانک مرکزی برگزار گردد.

چالش‌های مدیریت دولتی در عصر خصوصی‌سازی، سرگذشت اصلاحات بازار گرای بخش دولتی

اولین جلسه از سلسله نشست‌های علمی سیاست‌گذاری عمومی در محل اندیشکده در تاریخ ۲۲ تیر با حضور آقای علی طاهری دانشجوی دکتری مدیریت دولتی دانشگاه علامه طباطبایی با موضوع چالش‌های مدیریت دولتی در عصر خصوصی‌سازی، سرگذشت اصلاحات بازارگرای بخش دولتی برگزار گردید.

در این جلسه پس از مرور ادبیات مقدماتی موضوع و انواع نظریه‌های مدیریت دولتی در مورد ادارهٔ کشور، ازجمله اداره امور عمومی سنتی، مدیریت دولتی نوین و خدمات عمومی نوین به اصل بحث پرداخته شد.

پس‌ازآن از اهمیت و ضرورت بحث سخن به میان آمد و ظهور بی‌سابقهٔ خصوصی‌سازی در ربع آخر قرن بیستم به‌عنوان نشانه‌ای از اهمیت موضوع مطرح گردید.

در قسمت بعد دلایل رسمی و آشکار اتخاذ سیاست‌های بازار گرا موردبررسی قرار گرفت و به مواردی ازجمله افزایش انتقادهای نئولیبرالی به مداخلات دولت اشاره شد. ادعاشده است که پیاده‌سازی سیاست‌های بازارگرایانه نظیر خصوصی‌سازی، مقررات زدایی، کوچک‌سازی دولت، آزادسازی اقتصادی و کاهش چشمگیر مداخلات دولت در اقتصاد سبب افزایش بهره‌وری اقتصادی، کاهش بدهی‌های دولتی، توسعهٔ مالکیت سهام، کاهش کسری بودجه، ارتقای رقابت، کاهش انحصار، تشویق نیروهای بازار، خلق درآمدهای جدید برای دولت، گسترش دامنهٔ انتخاب برای مشتریان، افزایش کیفیت خدمات و تشویق سرمایه‌گذاری خارجی می‌شود

در بخش بعدی ارائه، به‌نقد نظرات موافقین خصوصی‌سازی اشاره شد و مطرح گردید که دلایل غیرصریح و غیر آشکار مهمی وجود دارد که اغلب زیر سایهٔ توضیحات و توجیهات رسمی و آشکار پنهان مانده‌اند: سیاست کوچک‌سازی و برون‌سپاری وظایف دولت، تنها موجب تغییر مکان بوروکراسی و شکل‌گیری بروکراسی پنهان‌شده است

در بخش انتهایی ارائه پیامدهای مخرب سیاست‌های نئولیبرالی موردبررسی قرار گرفت و نهایتاً با پرسش و پاسخ حاضرین وجوه دیگر بحث، مورد ارزیابی و تدقیق قرار گرفت و جلسه خاتمه یافت.

سیاست‌گذاری فرهنگ در شبکه‌های اجتماعی

جهانی‌شدن، تضعیف حاکمیت‌های ملی، چاق شدن فضای مدنی و افزایش تعاملات فرهنگی منجر به دور شدن از جامعه منزوی شده است و فرهنگ بومی جوامع را با چالش روبرو کرده است. ازآنجاکه فضای مجازی چون تعاملی است، جذابیت بیشتری برای کاربران ایجاد کرده است و به ممزوج شدن کاربر و رسانه انجامیده است. درنتیجه، چالش‌های پیش روی فرهنگ بومی را تشدید کرده است.

با این مقدمه، در این نشست، نسبت فضای مجازی و فرهنگ بررسی شد. در این راستا شرکت‌کنندگان در نشست به‌ویژه به بحث دربارهٔ این پرسش‌ها پرداختند:

۱- آیا فضای مجازی حاوی و حامل فرهنگ خاصی هستند یا خنثی هستند؟

۲- نقش حاکمیت در تغییر و دستکاری فضای مجازی چیست؟ (آیا می‌تواند نقش حکمرانی داشته باشد؟ آیا کاربری است در عرض دیگر کاربران)؟

۳- ابزارهای اعمال حاکمیت در فضای مجازی چیست؟ ابزارها از جنس سخت‌افزاری است؟ از جنس حقوق و مقررات است؟ از جنس محتواست (تولید و ترویج محتوا)؟

۴- مهم‌ترین راهبرد برای تغییر فرهنگ در فضای مجازی چیست؟ (آیا فرهنگ فضای مجازی اراده‌پذیر است؟).

حلقه پژوهشی در موضوع تنظیم‌گری با حضور مشاورین پروژه تنظیم‌گری

اولین جلسه تحقیقی گروه مطالعات اقتصادی درزمینهٔ پروژه تنظیم‌گری با مشاورین این پروژه با حضور آقایان دهقانی، مروی، مصطفی زمانیان، علی سرزعیم، ذوالفقاری و مرتضی زمانیان درتاریخ ۱ اسفند ۱۳۹۴ در محل اندیشکده برگزار شد. موضوع جلسه ارائه مطالب پروژه تنظیم‌گری بود و اسلایدهای ایجادشده به‌تفصیل مورد بحث و بررسی قرار گرفت. البته بررسی وضع سازمان‌های موجود به جلسه آتی موکول گردید.