بحران کرونا، تعطیلی مدارس و سیاست بلاتکلیف آموزش و پرورش

نویسنده: حنانه اکبری نوری، دانشجوی دکتری سیاست گذاری عمومی

با شیوع اپیدمی ویروس کرونا، یکی از اولین نهادهایی که در بیشتر کشورها با تعطیلی مواجه شد، نظام آموزشی بود. تعطیلی مدارس از اوایل اسفندماه در ایران و عدم آمادگی و فقدان بستر مناسب برای بهره ­گیری یکپارچه و منسجم از فضای آنلاین برای ادامه فعالیت آموزشی مدارس، در صورت استمرار ویروس کرونا، می­تواند ضربه ­های جبران ناپذیری را به نظام آموزشی کشور و ذی­نفعان این حوزه علی­ الخصوص دانش ­آموزان به ویژه در پایه­ های حساس نظیر سال دوازدهم وارد سازد.

فقدان آمادگی لازم نظام آموزشی برای مواجه با تعطیلی بلند مدت در زمان­ های بحرانی، در ابتدای امر سردرگمی زیادی را برای مدارس ایجاد کرد. نبود پلتفرمی واحد در آموزش و پرورش، فقدان آموزش دبیران برای بهره ­گیری از ظرفیت­ های آنلاین، نبود پروتکلی واحد برای فعالیت دانش ­آموزان و دبیران در گروه ­ها و کانال ­های آنلاین، دسترسی متفاوت بخش­ های مختلف کشور به امکانات، موجب شد تا میزان اثربخشی و کارایی استفاده از ظرفیت بسترهای آنلاین، تنها به امکانات مدارس، خانواده­ ها و خلاقیت انسانی دبیران و دیگر کادر آموزشی مدارس منوط شود. هر چند در این زمینه ابتکاراتی صورت گرفته است، نظیر بارگذاری محتوای آموزشی بر بستر سرویس­ های آنلاین صوتی ­و تصویری، پخش تبلیغات استفاده از اپلیکیشن روبیکا در صدا و سیما (هرچند بیم انحصار بارگذاری محتوای آموزشی صدا و سیما بر این بستر وجود دارد)، پخش محتوای آموزشی در صدا و سیما، بخش­نامه ­های آموزش و پرورش برای استفاده از شبکه­ های اجتماعی داخلی به منظور ارتباط مستمر دبیران و دانش ­آموزان و رصد آنان، شبکه اجتماعی دانش ­آموزان (شاد) و ثبت نام دانش ­آموزان در پایگاه آزمون­ های ضمن خدمت فرهنگیان با این حال تردیدی جدی در کارایی این مسیر برای پیشبرد اهداف آموزشی و پایان سال تحصیلی وجود خواهد داشت.

از دیگر سو، نظر به استمرار وضعیت بحرانی کرونا، عدم پیش­بینی زمان پایان این بحران، مساله کنکور و امتحانات نهایی دانش ­آموزان، وزارت آموزش و پرورش، به عنوان نهاد متولی این امر باید سیاستی مناسب را اتخاذ نماید. از این روی آموزش و پرورش با چند مساله رو­به­ رو است که هر کدام از این مسائل پاسخ سیاستی خود را طلب خواهد کرد. در ادامه به برخی از این مسائل که بیشتر جنبه آموزشی دارند پرداخته می­شود. بی ­تردید مسائل مرتبط با منابع انسانی نیز از اهمیت برخوردار هستند.

  1. مساله برگزاری کنکور سال ۱۳۹۹
  2. مساله برگزاری امتحانات نهایی سال ۱۳۹۹
  3. مساله سطح کیفیت و کمیت آموزش کنونی توسط مدارس و دبیران
  4. مساله تامین نیازهای مختلف آموزشی سطوح مختلف تحصیلی ابتدایی و متوسطه
  5. و مواردی دیگر

در این متن سعی شده است تا به حل دو مساله ابتدایی پاسخ داده شود، بر همگان روشن است که تمامی مسائل در نگاهی کلان پیوندهای مشترکی دارند و حل یک مساله بدون توجه به مسائل دیگر امکان پذیر نیست. نظر به مسائل ذکر شده به بررسی گزینه ­های پیش روی وزارت آموزش و پرورش برای پاسخ به این مسائل سیاستی می­ پردازیم.

  1. سیاست کنونی ادامه پیدا کند و مدارس با امکاناتی نظیر کانال ­ها و گروه ­ها بر بستر شبکه­ های اجتماعی و پیام ­رسان­ ها با دانش ­آموزان و دبیران در ارتباط بوده و محتوای آموزشی را در اختیار آنان قرار داده و سال تحصیلی تا متوقف شدن کامل ویروس کرونا و مهار آن ادامه پیدا کند. از این روی امتحانات نهایی و کنکور مطابق تصمیم کنونی مبنی بر برگزاری کنکور، دو هفته بعد از امتحانات نهایی به تعویق افتد.
  2. در مدت زمانی کوتاه که احتمال بسیار اندکی دارد، پلتفرمی واحد توسط وزارت آموزش و پرورش شکل گرفته و کلیه دبیران، دانش ­آموزان و والدین آنان بر بستر این پلتفرم فعالیت آموزشی خود را ادامه دهند. کلیه دانش­ آموزان سراسر کشور بتوانند دسترسی برابر به این پلتفرم داشته باشند و از امکانات آن استفاده کنند و از دیگر سو این پلتفرم امکان برگزاری امتحانات نهایی را به صورت آنلاین و عادلانه برای همگان فراهم کرده و برای پیشگیری از تقلب امکانات فنی و انسانی را لحاظ کند.
  3. وزارت آموزش و پرورش در برخی سطوح تحصیلی ابتدایی و متوسطه که بدون امتحانات نهایی هستند، به آموزش دبیران از طرق مختلف کفایت کرده و نمره دبیران برای این گروه دانش ­آموزان با توجه به برنامه هر مدرسه­ و ارزیابی دبیران لحاظ شود و در خرداد ماه، سال تحصیلی برای این مقاطع پایان پذیرد و تنها سال تحصیلی برای دانش ­آموزان متوسطه که امتحانات نهایی و کنکور دارند به تعویق افتد.
  4. وزارت آموزش و پرورش به روال همه سال­ های پیشین سال تحصیلی را در خردادماه به اتمام رساند. کلیه دانش ­آموزان با توجه به سنجش دبیران نمره ­های خود را دریافت کنند. امتحانات نهایی در امسال برگزار نشده و در نتیجه نمره امتحانات نهایی در کنکور سال ۱۳۹۹ اعمال نشود و به دلیل وضعیت اضطراری کنونی تنها به نتیجه کنکور به روال دهه ­های پیشین اکتفا شود و تنها برگزاری کنکور تا موعد مقرر به تعویق افتد.

با توجه به بررسی و تحلیل مزایا و معایب هر یک از چهار سناریوی ذکر شده، از سویی دیگر نظر به امکانات موجود وزارت آموزش و پرورش، نگارنده این متن گزینه چهارم را سناریوی محتمل­ تر و کاراتری برای وزارت آموزش و پرورش می ­داند. سناریوی نخست فشار، استرس و سردرگمی دانش آموزان، اولیا و کادر آموزشی را در پی خواهد داشت به ویژه دانش ­آموزانی که امتحانات نهایی و کنکور را پیش رو دارند. از سویی دیگر بی­ برنامه­ گی را برای سال آینده تحصیلی و هم­چنین در صورت برگزاری کلاس­ها در تابستان، چالش تمهیدات مناسب سرمایشی برای فصل تابستان در بسیاری از مدارس دولتی را به همراه خواهد داشت. از سویی دیگر در صورت عدم رعایت پروتکل های بهداشتی در صورت عدم مهار کامل کرونا مجدد شیوع بیماری را در پی خواهد داشت و به نوعی اتخاذ سیاست بلاتکلیفی خواهد بود. امکان وقوع سناریو دوم نیز با توجه به ظرفیت موجود تا حد زیادی در کوتاه مدت امکان­پذیر نیست. برگزاری آنلاین امتحانات و سنجش و ارزیابی آنان علی الخصوص امتحانات نهایی که سراسری برگزار می ­شود، نظر به فقدان آمادگی لازم توسط کلیه نهادهای ذی­ربط و ذی­نفع و هم­چنین فقدان بستر فنی و انسانی محقق نخواهد شد. سناریو سوم نیز، با وجود مزایایی چون پایان دوره تحصیلی برای دانش ­آموزان در برخی مقاطع، هم­چنان بلاتکلیفی را برای سایر مقاطع پیش رو دارد. از سویی دیگر باید پذیرفت در صورت اتخاذ چنین سیاستی بی­ شک در سال تحصیلی آینده کلیه دانش­ آموزان به ویژه دبیران و کادر آموزشی باید بار سنگین آموزشی بخشی از محتوای سال گذشته را به دوش کشند چرا که بسیار امکان این است که سنجش­ های انجام شده بر بستر آنلاین کیفیت سنجش­ های حضوری را نداشته باشد. البته این مورد می ­تواند مورد بررسی بیشتر قرار بگیرد. به زعم نگارنده این متن اتخاذ سناریو چهارم می تواند بخش بزرگی از معایب ذکر شده را پوشش دهد.

سناریو چهارم با تعیین تکلیف کردن برنامه سال تحصیلی، استرس و فشار و بلاتکیلفی کنونی را برطرف می ­سازد. عدم برگزاری امتحانات نهایی می­ تواند از فشار روانی موجود بر دانش ­آموزانی که برای کنکور آماده می­ شوند بکاهند. تنها امتحانی که به تعویق افتاده خواهد شد برگزاری کنکور سراسری است که امکان برگزاری آن در هر زمانی بعد از شکست بحران کرونا چالش ­های بسیار کمی خواهد داشت. اتخاذ این سناریو نیز همانند سناریو سوم امکان ایجاد بار سنگین آموزشی برای سال آینده را در پی خواهد داشت. با این حال به زعم نگارنده، اتخاذ این سیاست هزینه ­های کمتری به نسبت سناریو­های دیگر و سیاست کنونی خواهد داشت.